Menu
17 / 07 / 2018 - 03:06 am
A Site By Your Side
A+ A A-

eromeni

Βιβλιοπαρουσίαση, Γιώργης Γιατρομανωλάκης

Ενα λεσβιακό ρομάντσο στη δεκαετία του '20

Ανάμεσα σε δυο κορίτσια

Τα σημαντικότερα λογοτεχνικά βιβλία του 1929 (έναν χρόνο μετά την αυτοχειρία του Καρυωτάκη) θεωρούνται το Ελεύθερο πνεύμα του Γ. Θεοτοκά και η Ιστορία ενός αιχμαλώτου του Στ. Δούκα. Το «ρωμάντσο» της άγνωστης ακόμη και σήμερα Ντόρας Ρωζέττη (NP) H Ερωμένη της, δημοσιευμένο την ίδια χρονιά, δεν μνημονεύεται πουθενά, ειμή σε μια ενθουσιώδη κριτική του Ξενόπουλου στη Νέα Εστία.

Και όμως, το βιβλίο αυτό θα μπορούσε να είχε πάρει ιδιαίτερη θέση στη νεοελληνική πεζογραφία για τον τρόπο με τον οποίο η συγγραφέας εκθέτει την τολμηρή -ακόμη και για τις μέρες μας- ιστορία του ομόφυλου, γεμάτου πάθος έρωτά της. Θα έβρει εντέλει το βιβλίο τη θέση του μέσα στον ούτως ή άλλως συζητήσιμο Κανόνα της νεοελληνικής πεζογραφίας; Άγνωστο. Το γεγονός ωστόσο ότι το ανέσυρε από τη λήθη και το επανεξέδωσε η φιλέρευνος Χριστίνα Ντουνιά (XN) μάς προσφέρει την ευκαιρία να το διαβάσουμε και, έστω και καθυστερημένα, να το αξιολογήσουμε με τη σειρά μας.

Φοιτήτρια της Χημείας

Την ταυτότητα της Ντόρας Ρωζέττη δεν την γνωρίζουμε και ενδεχομένως να μη την μάθουμε ποτέ. Στο Επίμετρό της η XN καλά κάνει και δεν καταφεύγει σε βιαστικές υποθέσεις. Αν η έρευνά της ικανοποιήσει την περιέργειά μας, όπως το ελπίζουμε, έχει καλώς. Όμως ακόμη κι αν τελικά μείνει άγνωστη η συγγραφέας αυτής της ομόφυλης ιστορίας δεν πειράζει. H «quasi αυτοβιογραφία», όπως αποκαλεί το βιβλίο ο Ξενόπουλος, μας αποκαλύπτει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα φοιτήτρια της Χημείας (νησιωτοπούλα στην Αθήνα, τέλος δεκαετίας του '20), πολιτικά και λογοτεχνικά υποψιασμένη, μέλος μιας άτυπης φιλολογικής «Λέσχης», φίλη λογοτεχνών και, κυρίως, ικανή αφηγήτρια, που, μολονότι συντάσσει ένα πρωτόλειο, δίνει στην ιστορία της και πνοή αυθεντικότητας και έντονο ρυθμό - τουλάχιστον στο μεγαλύτερο μέρος της. Δεν πρέπει να μας διαφύγει επίσης η περιγραφόμενη (για τις ανάγκες της ιστορίας) τοπογραφία της Αθήνας και ειδικότερα το όλο κλίμα της εποχής, οι φοιτητικές παρέες και εκδρομές, όπως άλλωστε και η πεισιθάνατη και συνάμα μποέμικη διάθεση των νεαρών διανοούμενων με τους οποίους συγχρωτίζεται η συγγραφέας.

rozetinew 1

Σωστά (ως ένα μεγάλο βαθμό) η XN συσχετίζει την Ερωμένη με τις αυτοβιογραφικές Εξι νύχτες στην Ακρόπολη - που συντάσσονται την ίδια περίπου εποχή (1926-1930) - και με την Αργώ που κυκλοφορεί λίγο αργότερα. Οι πρωταγωνίστριες στις Εξι νύχτες και στην Ερωμένη, η Μπίλιω ή Σαλώμη του Σεφέρη και η Αστάρτη (και Σαλώμη επίσης!) της Ρωζέττη φαίνονται να μοιάζουν και μπαίνει κανείς στον πειρασμό να αναρωτηθεί αν οι δύο συγγραφείς συναντήθηκαν ποτέ στον περιορισμένο λογοτεχνικό χώρο τής τότε Αθήνας. Όμως ο ερωτισμός στις Εξι νύχτες είναι περισσότερο υποδόριος, το υλικό της ιστορίας ετερόκλιτο (ένα είδος κέντρωνα) και προφανής ο εγκεφαλισμός. Στην Ερωμένη ο έρωτας ανάμεσα σε δυο κορίτσια διασαλπίζεται απερίφραστα, σχεδόν επιθετικά. Εδώ έγκειται και η πρωτοτυπία του βιβλίου και παρά το γεγονός ότι η εποχή αυτή (σαφώς πιο φιλελεύθερη από όσο δέκα χρόνια αργότερα, μεταξικό καθεστώς, παραμονές Πολέμου κ.λπ.) ευνοεί το αντισυμβατικό και το «ανορθόδοξο», η Ερωμένη είναι μοναδικό δείγμα αυτής της τάξεως του ερωτισμού.

Το βιβλίο χαρακτηρίζεται στο εξώφυλλο της 1ης έκδοσης «ρωμάντσο» (ο Κοραής θα έλεγε «ρωμανόν»), όρος που χρησιμοποιείται για να δηλωθούν, εκτός από τον «ρομαντικό» χαρακτήρα της ιστορίας, και οι ατέρμονες περιπέτειες και χωρισμοί των εραστών, προτού η μοίρα συναινέσει στο happy end ενός γάμου. Για τούτο και δεν είναι περίεργο ότι στην Ερωμένη (σελ. 45) γίνεται λόγος και για τη νύχτα του γάμου τους! Οι σημερινές συζητήσεις για τη «συζυγική» αποκατάσταση ομόφυλων εραστών έχει ρίζες παλαιές, όπως φαίνεται. Υποπτεύομαι λοιπόν πως ο προσδιορισμός της Ερωμένης ως ρομάντσου γίνεται συνειδητά από τη συγγραφέα για να προσδώσει στον όρο νέα, ευρύτερη και πιο ενδιαφέρουσα σημασία. Φευ όμως! Ογδόντα χρόνια μετά Έλληνες συγγραφείς ακολουθούν ανίδεοι την πεπατημένη των κλασικών και εν πολλοίς ακίνδυνων ρομάντσων.

Έρωτες και χωρισμοί

Όπως όλα δείχνουν η Ερωμένη είναι πρωτόλειο αλλά με τόσες εγγενείς λογοτεχνικές αρετές, πέρα βέβαια από την τολμηρότητά του. Το βιβλίο απορρέει από την τακτοποίηση ημερολογιακού τύπου σημειώσεων που κρατά η συγγραφέας γύρω στα τρία χρόνια (από το 1926 ως τις αρχές του 1929) όσο διαρκεί και η ιστορία των ερώτων και των χωρισμών. H σημασία της «γραφής» και «εγγραφής» των δεδομένων είναι ομολογημένη από τη NP, άλλο ένα δείγμα πως δεν είναι ανυποψίαστη. Οι διάλογοί της είναι κάποτε ζωηροί, όμως προτιμώ την περιγραφή και την εξιστόρηση των συμβάντων. Οι παθιασμένες και συνάμα «ρομαντικές» περιπτύξεις των κοριτσιών διατηρούν τη χάρη του απροσποίητου, αγκαλά η βιάση να εκτεθούν, ως έχουν, τους αφαιρεί κάποτε μυστήριο και δραματικότητα. Αναρωτιόμαστε τι βιβλίο θα είχαμε, αν η νεαρή Ρωζέττη αντί να εκθέτει παρατακτικά τις περιπέτειές της, τις οργάνωνε διαφορετικά και, κυρίως, αν έπαιρνε λίγα ακόμη μαθήματα από το πρότυπό της, τη Σαπφώ. Παραταύτα δεν είναι άτοπο να συγκρίνουμε κάποια πράγματα. H διάσημη σκηνή λ.χ. στην οποία η ποιήτρια κοιτάζει την αγαπημένη της να συζητά με άλλον και η συνακόλουθη περιγραφή, πρώτη στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία, της ερωτικής παθολογίας (Fr. 31 LP.) επανεμφανίζεται σε διάφορες παραλλαγές (βλ. π.χ. σελ. 66-67) και στην Ερωμένη.

Όμως, όπως έχουμε υπαινιχθεί, εκείνο που κάνει το βιβλίο μοναδικό για την ιστορία των γραμμάτων μας είναι η πρόθεση της συγγραφέως: να αφηγηθεί χωρίς περιστροφές μια ιστορία που συνήθως παραμένει ιδιωτική. H τροπή του ιδιωτικού σε δημόσιο δεν είναι πάντα εύκολη υπόθεση. Ειδικά όταν πρόκειται για τέτοιου είδους θέματα. H ίδια γνωρίζει πως αυτό που κάνει (αυτό που γράφει εντέλει) είναι «αλλόκοτο», έχει πλήρη συνείδηση της ιδιαιτερότητάς της, αντιλαμβάνεται τη θέση της μέσα στο περιβάλλόν της, όμως επιμένει να διαλαλεί τον έρωτά της, χωρίς ενοχές, με απόλυτη φυσικότητα και παρρησία, χωρίς φεμινιστικές θεωρίες. Χωρίς καν να αισθάνεται πως πρέπει να δικαιολογηθεί. Πόσοι Έλληνες συγγραφείς έχουν επιδείξει τόση γενναιότητα και ανεξαρτησία και μάλιστα τόσο νωρίς στα γράμματά μας;

Είναι προφανές ότι η Ερωμένη δεν καταγράφεται στα ευπώλητα του 1929 και αν δεν ήσαν ο Ξενόπουλος και η Χριστίνα Ντουνιά, ίσως δε θα μαθαίναμε ποτέ την ύπαρξή της. Όμως για την ίδια τη συγγραφέα τι γνωρίζουμε; Για την ώρα μόνο ένα που ίσως αρκεί: πως η N. Ρωζέττη (τι ψευδώνυμο κι αυτό!) κάθησε μια μέρα και έβαλε σε τάξη την αυθάδη, αιρετική και προκλητική ιστορία της. Μάλλον χωρίς τη συνδρομή κανενός και χωρίς να περιμένει τίποτε. Μόνο κριτήριό της η αίγλη της προσωπικής της αυθαιρεσίας. Με μοναδικό γνώμονα, όπως και η Σαπφώ, τον δικό της έρωτα. Και να χαθεί λοιπόν ξανά η μποτίλια που πέταξε μια μέρα στο πέλαγος η άγνωστη Ρωζέττη, δεν έχει σημασία. Ας περιφέρεται στα κύματα της ιστορίας. Έτσι κι αλλιώς, μερικά βιβλία δεν πρόκειται να αγαπηθούν ποτέ απ' τους πολλούς.

......................................................................

City Uncovered, Κυριακή, 2 Μαρτίου 2008
Τεύχος 29: Πρόσωπα

Ελένη Μπακοπούλου Πόση... Ρωζέττη έκρυβες μέσα σου;

Της Μαριανέλλας Κλώκα

Δύσκολα συγκεντρώνεις την προσοχή σου σε ένα τέτοιο αφιέρωμα μόνο στην Ελένη Μπακοπούλου. Παρασύρεσαι και νομίζεις ότι το κεντρικό σου πρόσωπο είναι η Ντόρα Ρωζέττη. Διαβάζεις τα κείμενα της Ελένης, δημοσιευμένα την άνοιξη του 2006 από την Οδός Πανός, διαβάζεις την τελευταία μαρτυρία της στο Βήμα της Κυριακής, 30 Ιουλίου του ίδιου έτους και παντού το επίκεντρο είναι η Ρωζέττη. Είναι περισσότερο από φανερό το πάθος της για την αποκάλυψη της προσωπικότητας που βρίσκεται πίσω από το βιβλίο «Η Ερωμένη της». Είναι τόσο έκδηλη η δίψα για την απόδοση του σωστού ονόματος και την ανάδειξη των κληρονόμων των συγγραφικών δικαιωμάτων του βιβλίου που ξεχνάς ότι εδώ σε ενδιαφέρει η Ελένη και όχι η Ρωζέττη. Παλεύοντας να δώσεις μια διαφορετική ματιά και να αναζητήσεις γεγονότα και γραπτά που θα σε παραπέμψουν στην Ελένη, είναι όλο και πιο φανερό ότι με τον καιρό σταμάτησε να υπάρχει Ελένη... Έγινε και εκείνη μια Ντόρα Ρωζέττη.

Και λέω και εκείνη γιατί είναι πλέον ολοφάνερο ότι η Ελένη Μπογιατζόγλου έγινε η Ντόρα Ρωζέττη. Γυναίκα μεγαλωμένη στις αρχές του αιώνα, με αγάπη προς τις γυναίκες, αγάπη γνήσια ερωτική, που όμως άλλαξε το όνομά της, χρησιμοποίησε ψευδώνυμο για να κυκλοφορήσει το λεσβιακό μυθιστόρημα «Η ερωμένη της» το 1929 (εκδοτικός οίκος Θεοφανίδη – Λαμπαδαρίδη). Λίγα χρόνια μετά παντρεύτηκε κιόλας, έναν άνδρα που μάλλον δεν έμαθε ποτέ το παρελθόν της. Γράφει η Ελένη στην Οδός Πανός: «...Το τι μπορεί να έκαναν κάποιες γυναίκες με την πιο στενή φιλενάδα τους δεν είχε καμία ιδιαίτερη σημασία. Σημασία είχε μόνο το γεγονός ότι η κάθε γυναίκα εκπλήρωνε τον «προορισμό» της σαν σύζυγος και σαν μητέρα. Οι ομοφυλόφιλες γυναίκες μέχρι πριν δυο-τρεις δεκαετίες δεν έλεγαν «ή το ένα ή το άλλο» αλλά «άλλο το ένα και άλλο το άλλο». Δυο εντελώς διαφορετικά πράγματα γι’ αυτές...»

Μιλήσαμε με το Γιώργο Χρονά για την Ελένη Μπακοπούλου. Η αφήγηση της γνωριμίας και της συνεργασίας τους έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αν αναλογιστεί κανείς το γεγονός ότι ήταν απ’ τις τελευταίες αν όχι η τελευταία συνεργασία της Ελένης: «Μια μέρα ήρθε μια κυρία και μου είπε ότι έχει ένα σπάνιο υλικό, το οποίο θέλει να προστατεύσει. Ήταν ένα πολύ παράξενο πρόσωπο, μιλούσε πολύ καλά ελληνικά και τελικά διαπίστωσα ότι την ήξερα από διάφορους χώρους, από το ΑΣΤΥ, από προβολές ανάλογων ταινιών, διάφορες αφορμές και αν και δεν είχαμε μια πολύ συγκεκριμένη κουβέντα, πάντα μιλούσαμε όπως μιλάς γενικά σε αυτήν την πόλη, βιαστικά. Μου είπε ότι είναι συγγενής του Μιχάλη Κατσαρού, που ήταν ένας από τους δασκάλους μου, ο άλλος ήταν ο Νίκος Αλέξης Ασλάνογλου και ότι είναι ανιψιός της ο Ντιμ Ντακόπουλος, που το βιβλίο του έχει εκδοθεί από την Εμπειρία Εκδοτική και είναι μπεστ σέλλερ μόνιμα στους Times της Νέας Υόρκης. Ζητούσε όμως τα δύο δεδομένα αυτά να μην τα διαδώσω. Μου έφερε το υλικό, έδωσα ένα ποσό που μου ζήτησε, μου ζήτησε και συμβόλαιο και είχα μια συνεργασία μαζί της η οποία ήταν εξουθενωτική. Πολύ σκληρός άνθρωπος αλλά και πολύ σπάνιος. Ερχόταν εδώ και επέβαλε τους όρους της. Αν και τσακωνόμασταν διαρκώς, με συμπαθούσε...

»Η Ελένη μάς έβγαλε την ψυχή για να κυκλοφορήσουν αυτά τα τρία βιβλία. Μην τα πολυλογώ, κυκλοφορεί το τεύχος και γίνεται ανάρπαστο. Ό,τι είχε η ίδια επάνω της συνόδευε αντίστοιχα και την τέχνη της. Δηλαδή αυτή την σκληρότητα που έδειχνε προς τα έξω άλλη τόση έδειχνε και προς τον εαυτό της. Τα κείμενά της ήταν τέλεια. Μπορώ να πω ότι το έργο της ζωής της ήταν, από ένα σημείο και μετά, η γυναίκα που συνάντησε, η Ντόρα Ρωζέττη και η διαφύλαξη αυτού του υλικού. Όταν τη συνάντησα εγώ είχε καρκίνο και θεωρώ ότι μέρος της σκληρότητάς της ήταν και εξαιτίας αυτού του γεγονότος. Μου είπε ότι θα έφευγε στην Αμερική, κουβέντα για την ασθένεια. Και μια μέρα με πλησιάζει μια κυρία, την οποία πάλι δεν ήξερα και μου λέει: Είμαι η αδερφή της Ελένης Μπακοπούλου και ήθελα να σας πληροφορήσω ότι η Ελένη πέθανε από καρκίνο.

»Προτού πεθάνει είχε βρεθεί σε ακόμα σκληρότερη εσωτερική κατάσταση και είχε απομονωθεί. Ήταν ένας σπάνιος άνθρωπος. Το τελευταίο κείμενό της δημοσιεύτηκε στο Βήμα της Κυριακής, μέσω του Νίκου Μπακουνάκη. Σ’ αυτό ζητούσε τη διασταύρωση μέσω γραφολόγου του γραφικού χαρακτήρα της αφιέρωσης που είχε γράψει η Ρωζέττη στον Καβάφη με την αφιέρωση που της είχε κάνει σε ένα βιβλίο, όταν γνωρίστηκαν η Μπακοπούλου με τη Ρωζέττη. Είναι αληθινά σημαντικό γιατί αν διασταυρωθεί και επιστημονικά η ταυτοσημία της Ρωζέττη με την Νέλλη (Ελένη) Καλογλοπούλου Μπογιατζόγλου, υπάρχουν δύο κληρονόμοι, δυο ανίψια: η μια εργάζεται στην Καθημερινή νομίζω και ο άλλος στον Ελεύθερο Τύπο και αυτό μπορεί να ανατρέψει την όλη κατάσταση που σήμερα επικρατεί στην έκδοση του βιβλίου «Η ερωμένη της» από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Ο «καημός» λοιπόν της Ελένης ήταν να αναγνωριστεί η ταυτότητα της Ρωζέττη, να δοθούν τα δικαιώματα στους δικαιούχους και να μην θεωρείται ντροπή εκ μέρους τους το γεγονός ότι η θεία τους ήταν λεσβία... Είχαν θεία μια προσωπικότητα σαν τη Ρωζέττη δηλαδή, η οποία επειδή κάποια στιγμή έμεινε μόνη της παντρεύτηκε έναν άντρα, χωρίς να του πει τι έκανε πριν.

»Έχουμε τρία βιβλία με συγκλονιστικά κείμενα γραμμένα από την Ελένη. Σκέφτομαι πολύ σοβαρά στη μνήμη της να το συγκεντρώσω όλο αυτό το υλικό σε ένα βιβλίο, όλο το λεύκωμα που χάρισε η Ρωζέττη στην Μπακοπούλου και που αποσπάσματά του δημοσιεύονται στα τρία αυτά βιβλία της Οδός Πανός. Μάλιστα τόσο όμορφο το θεωρώ, που όταν είχε ξεσπάσει το σκάνδαλο της Vodafone, ήταν τότε η περίοδος που μου έφτασε από την Ελένη αυτό το υλικό και έλεγα στους γνωστούς μου δημοσιογραφικούς κύκλους ότι έχω στα χέρια μου το σκάνδαλο Vodafone της λογοτεχνίας!»

Φαντάζομαι ότι την απασχολούσε πολύ την Ελένη ό,τι είχε κρατήσει κρυφό στη δική της ζωή, όπως απασχολεί χιλιάδες γυναίκες στην Αθήνα και κυρίως στην ελληνική περιφέρεια. Όλες αυτές οι γυναίκες που δεν τολμάνε να μιλήσουν για τον πόθο τους στην οικογένειά τους, στη δουλειά τους και στο φιλικό περιβάλλον κουβαλάνε ένα φορτίο, κουβαλάνε μια Ντόρα Ρωζέττη. Πρόκειται για όλες αυτές τις γυναίκες που είναι κλεισμένες στην «αρκουδοσπηλιά» τους, όπως έγραφε η Ιωάννα Μόδη σε περασμένο τεύχος της City Uncovered.

Κι όμως τη δεκαετία του ‘70 και του ‘80 ένας άλλος εαυτός έκανε κουμάντο στο κορμί της Ελένης. Διαβάζουμε από την ιστοσελίδα της Ρούλας Σκούταρη: "...Μια από τις πρώτες λεσβίες που βγήκαν ανοιχτά, μίλησαν, έγραψαν και διεκδίκησαν τα δικαιώματα των λεσβιών, άνοιξαν τις πρώτες ρωγμές στην υποκριτική συνομωσία της σιωπής της ελληνικής κοινωνίας, αμφισβήτησαν ένα κατεστημένο που ήθελε τις λεσβίες εντελώς αόρατες.... Με περίσσια αγάπη για όλες τις γυναίκες, συμμετείχε στο φεμινιστικό κίνημα, στους αγώνες και στις αγωνίες του..."

Η Ελένη γράφει στην Οδός Πανός: «...Μήπως τελικά ο εαυτός μας σε κάθε περίοδο της ζωής μας αποτελεί και άλλη οντότητα; Μήπως έχουμε πίσω μας μια σειρά από πολλούς εαυτούς μας, άλλους νέους και άλλους γέρους, άλλους χαρούμενους και άλλους δυστυχισμένους, άλλους υγιείς και άλλους άρρωστους, ανάλογα με τη χρονική περίοδο που αντιστοιχεί στον καθένα; Να μπορούν άραγε να επικοινωνούν μεταξύ τους όλοι αυτοί οι εαυτοί μας; Να συμπονούν, ας πούμε, οι χαρούμενοι τους λυπημένους όπως συμπονεί κανείς τον λυπημένο φίλο; Ναι, μερικές φορές όταν σκεφτόταν τον εαυτό της σε περασμένες δυστυχισμένες μέρες, ένιωθε συμπόνια για ‘κείνον τον εαυτό της λες και ήταν άλλος άνθρωπος. Και ήταν σαν μια ζέστη να έβγαινε από το σώμα της και να πήγαινε να μπει σ’ εκείνον το δυστυχισμένο εαυτό της... Όσο γερνάει κανείς διογκώνονται τα υπαρξιακά...»

Υ.Γ.: Ευχαριστώ τον Γιώργο Χρονά για το υλικό που μου έδωσε, ειδικά για αυτό το αφιέρωμα. Ευχαριστώ από καρδιάς τη Νίκη Σταυρίδη για τον τρόπο που μου επικοινώνησε τις γνώσεις της αλλά και για την ατελείωτη στήριξή της. Ευχαριστώ και την Ισαβέλλα Κωνσταντινίδου που εμπνεύστηκε μόνιμη στήλη στην City Uncovered βασισμένη σε ένα «αλλόκοτο» θησαυρό...

Μαριανέλλα Κλώκα - Φεβρουάριος 2008

Πηγές: http://www.tovima.gr/

http://thequeernewspaper.blogspot.gr/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ