Menu
19 / 08 / 2017 - 08:18 am
A Site By Your Side
A+ A A-

sarrinil 2

Της Nil Sari

Στην ιστορία του ισλαμικού πολιτισμού, πολλά νοσοκομεία ιδρύθηκαν από γυναίκες, συχνά σύζυγοι, κόρες ή μητέρες σουλτάνων. Όλο το προσωπικό υγείας ήταν άνδρες σε αυτά τα νοσοκομεία. Κατά την οθωμανική περίοδο οι γυναίκες είτε υποβάλλονταν σε θεραπεία στα σπίτια τους είτε στις κατοικίες των γιατρών μέχρι τον 19ο αιώνα.

Αυτό το χαρακτηριστικό εξηγεί κάπως τον πλούσιο αριθμό γυναικών που ασκούσαν ιατρική τόσο εντός όσο και εκτός του οθωμανικού παλατιού. Σε αυτό το άρθρο, η καθηγήτρια Nil Sari παρέχει πληροφορίες σχετικά με τις διάφορες ιατρικές πρακτικές που απευθύνονταν σε γυναίκες ασθενείς υπό από τους Οθωμανούς.

Υπήρχαν γυναίκες που ασχολούνταν με την περίθαλψη κατά την οθωμανική περίοδο; Αν ναι, πού την ασκούσαν; Ασκούσαν ιατρική σε συγκεκριμένους τομείς υγείας ή σε διάφορους τομείς; Οι γυναίκες παραδοσιακά δέχονταν περίθαλψη από γυναίκες επαγγελματίες; Η κοινωνική πρακτική κάτω από τους Οθωμανούς ευνοούσε ή απαγόρευε τη θεραπεία γυναικών ασθενών από άντρες;

Αν και ο ρόλος και η λειτουργία των γυναικών που ασχολούνταν με την ιατρική ή την περίθαλψη γενικά στην Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν έχει μελετηθεί διεξοδικά, η έρευνά μου έδειξε ότι υπήρχαν γυναίκες όλων των καθεστώτων και τάξεων που είχαν σχέση με την υγεία είτε στη χορηγία ιδρυμάτων υγείας είτε ασκώντας οι ίδιες την ιατρική. Γνωρίζουμε ότι μερικά από τα διάσημα νοσοκομεία που ονομάζονταν dar-al-shifa, ιδρύθηκαν από κυρίες, είτε συζύγους είτε μητέρες σουλτάνων, όπως το νοσοκομείο Hafsa Sultan στη Manisa (που ιδρύθηκε το 1539), το νοσοκομείο Haseki Sultan (που ιδρύθηκε το 1550) και το Nurbanu Sultan (ιδρύθηκε το 1582) στην Κωνσταντινούπολη. Ωστόσο, οι γυναίκες προτιμούσαν να υποβάλλονται σε θεραπεία είτε στα σπίτια τους είτε στις κατοικίες γυναικών γιατρών, μαιών ή θεραπευτριών, ανάλογα με την περίσταση. Αυτό θεωρούνταν προστασία των γυναικών, όχι υποτίμησή τους, καθώς η θεραπεία μιας γυναίκας σε ένα ίδρυμα υγείας μπορεί να σχολιαζόταν ως ένδειξη οικογενειακής αδιαφορίας προς την ίδια. Για παράδειγμα, σε ιατρικό μητρώο του 1673, σε μια προσπάθεια νοσηλείας μιας γυναίκας με ψυχιατρικά θέματα που ονομαζόταν Fatima για ιατρική περίθαλψη στο Νοσοκομείο Konya, ο γιος της Ömer αντιτέθηκε λέγοντας ότι θα φροντίσει τη μητέρα του στο σπίτι. Ο δικαστής (kadi) αποφάσισε υπέρ του γιου. Ωστόσο, για τις γυναίκες συγγενείς ήταν δεδομένο να φροντίζουν το άρρωστο μέλος της οικογένειας.

Η ευρεία περιποίηση των γυναικών σε ίδρυμα υγείας ξεκινά από το 1839, στις κλινικές της ιατρικής σχολής. Η νοσηλεία γυναικών ασθενών άρχισε να αποτελεί συνήθη πρακτική στο νοσοκομείο Haseki το 1843. Ωστόσο, κυρίως οι άπορες, άστεγες, μη προστατευμένες ή ανάπηρες γυναίκες άρχισαν να νοσηλεύονται στο νοσοκομείο, όπως συμπεραίνουμε από έγγραφα αρχειοθέτησης. Αυτά τα στοιχεία εξηγούν την ποικιλομορφία της γυναικείας ιατρικής πρακτικής τόσο εντός όσο και εκτός του οθωμανικού παλατιού, την οποία άρχισα να ανακαλύπτω κατά τη διάρκεια της έρευνάς μου. Στις επόμενες ενότητες θα παρουσιάσω συνοπτικές πληροφορίες σχετικά με διάφορες γυναίκες γιατρούς.

sarrinil 3

Μια γυναίκα με περιτύλιγμα στην κοιλιά (Παρίσι, Bibliothèque Nationale, Département des Estampes, Αρ. 26-26α). © Nil Sari και Ulker Erke.

1. Γυναίκες γιατροί

Πρώτα θα προσπαθήσω να ορίσω την έννοια της γυναίκας γιατρού, η οποία είναι κάπως διαφορετική από αυτήν της μαίας, καθώς η μαία λέγεται "ebe" ή "kabile", και η κύρια δουλειά της ήταν να βοηθά στη γέννηση του παιδιού.

Όπως απεικονίζεται στις μικροσκοπικές ζωγραφιές του τουρκικού χειρόγραφου για τη χειρουργική, του 15ου αιώνα, το οποίο ονομάζεται Cerrahiyetü'l Haniye του Sabuncuoglu, η γυναίκα γιατρός που ασχολούνταν με την επέμβαση στη γυναίκα ασθενή αποκαλούνταν "tabibe" που σημαίνει γυναίκα γιατρός, ενώ "tabib" σημαίνει άντρας γιατρός.

Είναι πραγματικά ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι οι γυναίκες γιατροί που λέγονταν "tabibe" απεικονίστηκαν στο χειρόγραφο του Sabuncuoglu να ασχολούνται με γυναικολογικές επεμβάσεις όπως τη θεραπεία του διαφυλισμού, των αδιάτρητων αιδοίων, των αιμορροΐδων, των κονδυλωμάτων και των κόκκινων φλυκταινών που εμφανίζονται στα αιδοία. Στο ίδιο χειρόγραφο, οι μαίες που ονομάζονταν «kabile» καταγράφεται ότι ασχολούνταν με τη θεραπεία των εξανθημάτων που εμφανίζονται στη μήτρα, της περίθαλψης των εμβρύων όταν δεν γεννιούνται με φυσικό τρόπο, τη θεραπεία του αδιάτρητου πρωκτού και την εξαγωγή του νεκρού εμβρύου.  Τα κεφάλαια σχετικά με τις μορφές των εργαλείων που είναι απαραίτητα για την εξαγωγή του εμβρύου ανέφεραν τη μαία, κάτι που είναι λογικό διότι αυτά τα δύο τελευταία κεφάλαια σχετίζονται με τη γέννηση του παιδιού. Ωστόσο, είναι δύσκολο να περιγραφεί ο λόγος για τον οποίο ορισμένες λειτουργίες απευθύνονταν σε γυναίκες γιατρούς, ενώ άλλες σε μαίες.

Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Al-Zahrawi δεν ανέφερε γυναίκες γιατρούς στα κεφάλαια που αφορούν τις γυναικολογικές επεμβάσεις που αναφέρθησαν παραπάνω. Στην πραγματικότητα, ανέφερε τις μαίες στα κεφάλαια για τον τοκετό στο βιβλίο του για τις χειρουργικές επεμβάσεις που ο Sabuncuoglu μετέφρασε και εμπλούτισε με τις δικές του εμπειρίες. Σε αντίθεση, ο Sabuncuoglu, όπως σημειώσαμε, ανέφερε τις γυναίκες γιατρούς και τις ονόμασε "tabibe" στα προαναφερθέντα κεφάλαια.

Αρκετά έγγραφα σχετικά με το οθωμανικό παλάτι μας παρέχουν αξιόπιστες πληροφορίες για τις γυναίκες γιατρούς. Γνωρίζουμε ότι τόσο το παλάτι στην Αδριανούπολη που χτίστηκε το 1450 όσο και το παλιό παλάτι στο Bayezid και το παλάτι Τοπ Καπί είχαν ένα μεγάλο νοσοκομείο μέσα στο χαρέμι και ένα μπάνιο για τις ασθενείς στο χαρέμι. Το νοσοκομείο, που κατασκευάστηκε πιθανότατα στις αρχές του 17ου αιώνα στο χαρέμι του παλατιού του Τοπ Καπί, με το όνομα "Cariyeler Hastanesi", ήταν για τις ένοικες του χαρεμιού, οι περισσότερες από τις οποίες ήταν υπηρέτριες και ερωμένες, οι οποίες είχαν λάβει μόρφωση σχετικά με τις τέχνες και πώς να υπηρετούν. Υπήρχε μια γυναικεία ομάδα περίθαλψης ενώ τα μέλη της ονομάζονταν "hastalar ustasi", που σημαίνει "η ερωμένη των ασθενών" και η βοηθός της (cariyesi). Υπήρχαν και οι "hastalar kethüdasi kadin" που σημαίνει γυναίκα φύλακας των ασθενών και η βοηθός της (cariyesi). Και η γυναίκα γιατρός, hekime kadin. Οι μισθοί τους καταγράφονταν το 1798-99. Το νοσοκομείο του χαρεμιού στο παλάτι Τοπ Καπί, το λουτρό του και η «κουζίνα των ασθενών» υπάρχουν και σήμερα.

Διαθέτουμε αρχειακά έγγραφα για άνδρες ασθενείς που χειρουργήθηκαν από δύο γυναίκες τσιγγάνες γιατρούς. Αυτοί οι ασθενείς ζούσαν σε διαφορετικά μέρη της χώρας, μακριά το ένα από το άλλο. Οι πλανόδιοι γιατροί, δηλαδή οι γιατροί χωρίς έδρα που ταξίδευαν από μια περιοχή στην άλλη και εγκαθίσταντο για λίγο όταν υπήρχαν ασθενείς που έπρεπε να θεραπευτούν, ήταν πολύ περισσότεροι από εκείνους που είχαν δική τους έδρα.

Όταν η θεραπεία στο παλάτι αποτύγχανε να θεραπεύσει μια γυναίκα ή ένα παιδί του σουλτάνου (στο χαρέμι), θεραπευτές εκτός της αυλής καλούνταν στο παλάτι. Δύο έγγραφα στο αρχείο του παλατιού Τοπ Καπί, που χρονολογούνται από τα μέσα του 17ου αιώνα, αφορούν την πρόσκληση του επικεφαλής ιατρού Cemalzade Mehmed Efendi, προς μια διάσημη γυναίκα γιατρό που αποκαλούνταν "hekime kadin" από τη χώρα, κατοίκου του Scutari, στο παλιό ανάκτορο "Saray- I Atik", για να θεραπεύσει τρεις γυναίκες ασθενείς με το όνομα Ferniyaz Kalfa, Lalezar Kalfa και Nazenin Kalfa στο τμήμα των ασθενών. "Hekime Kadin" και "hekim", σημαίνουν γυναίκα γιατρός και άνδρας γιατρός, αντίστοιχα. Στα τέλη του 18ου αιώνα, ο d'Ohsson, ο Σουηδός πρεσβευτής εκείνη την περίοδο, σημειώνει στο βιβλίο του για την παράδοση και τα έθιμα της Τουρκίας τις γυναίκες γιατρούς που ονομάζονταν "hekime kadin", με ελάχιστες γνώσεις αλλά μεγάλη εμπειρία, οι οποίες καλούνταν επίσης στο χαρέμι, όταν χρειαζόταν. Σύμφωνα με τον d'Ohsson, αυτές οι γιατροί ασκούσαν και μαιευτική. (Τα καθήκοντα των γυναικών γιατρών (hekime kadin) συνήθως περιλάμβαναν και τη μαιευτική, ενώ οι μαίες ήταν συνήθως υπεύθυνες μόνο για τη γέννηση του παιδιού).

Ο Ali Riza Bey σημειώνει την πρόσκληση μιας γυναίκας θεραπεύτριας που λεγόταν Meryem Kadin, ως αποτέλεσμα της αποτυχίας του γιατρού του παλατιού να θεραπεύσει τον Abdülmecid, τον κληρονόμο του θρόνου, στις αρχές του 19ου αιώνα. Στις γυναίκες που κατάφεραν να θεραπεύσουν το Abdülmecid, δόθηκε μηνιαίος μισθός και ελεύθερη είσοδος στο χαρέμι. Η απασχόληση γυναικών γιατρών στο παλάτι συνεχίστηκε και στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Από τους τέσσερις μουσουλμάνους γιατρούς μεταξύ των δέκα γιατρών που απασχολούνταν στο Βασιλικό Φαρμακείο του παλατιού Yildiz το έτος 1872 ήταν μια γυναίκα γιατρός με το όνομα "Tabibe Gülbeyaz Hatun", της οποίας ο μηνιαίος μισθός ήταν "200 akçes". Ωστόσο, αν ήταν φαρμακοποιός ή γιατρός είναι θέμα προς συζήτηση. Αν εξετάσουμε τη διαφορετική πρακτική που ξεκίνησε τον 19ο αιώνα, όταν τα φαρμακεία άρχισαν να λειτουργούν ως κλινικές μιας περιοχής όπου οι γιατροί έβλεπαν τους ανθρώπους σε ένα χώρο μέσα στα φαρμακεία, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι μπορεί να είναι είτε γιατρός είτε φαρμακοποιός. Πρέπει να έχουμε κατά νου ότι η ιατρική πρακτική δεν διαφοροποιούνταν αυστηρά σε διάφορους τομείς του επαγγέλματος, όπως συμβαίνει σήμερα.

Οι σημειώσεις του Abdülaziz Bey σχετικά με τις οθωμανικές παραδόσεις, τελετές και την ορολογία, που κατά πάσα πιθανότητα γράφτηκαν το 1910, αναφέρουν επίσης ότι στις γυναίκες γιατρούς που κλήθηκαν από τους αυλικούς, τους αποδόθηκαν μισθοί και σαν επιβράβευση τους δόθησαν "Bairam", δηλαδή ετήσια θρησκευτικά επιδόματα.

Γυναίκες γιατροί που ονομάζονταν "morti tabibe" προσλαμβάνονταν επίσης στο χώρο καραντίνας, πιθανώς για μελέτες σε ασθενείς μετά το θάνατό τους. Βρίσκουμε τους μισθούς τους καταγεγραμμένους σε μητρώο μισθών του προσωπικού απομόνωσης, σε έγγραφο που χρονολογείται το 1842.

Μια άλλη πηγή που αποδεικνύει την ύπαρξη γυναικών γιατρών είναι οι επιτάφιοι, από τους οποίους ένα ενδιαφέρον παράδειγμα βρίσκεται στο ναό του τζαμιού του μικρού τζαμιού στην Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη. Ένας σημαντικός στίχος ήταν χαραγμένος στην πέτρα του τάφου της "tabibe kadin", μιας γυναίκας γιατρού, που χρονολογείται από το 1802. Μια γραμμή του στίχου είναι θρήνος: "Αλίμονο! Η γυναίκα γιατρός, τη δική της ασθένεια απέτυχε να θεραπεύσει".

sarrinil 4

Γυναίκα από την Τουρκία με το κεφάλι της τυλιγμένο για να υποδηλώσει την ασθένειά της. (Les Portraits Des Différens Habillemens Qui Sont en Usage A Constantinople Et Dans Toute La Turquie, Istanbul: Deutschen Archaologischen Institutes, Tafel 188). © Nil Sari και Ulker Erke.

2. Γυναίκες θεραπεύτριες που εξασκούσαν παραδοσιακή ιατρική της εστίας

Οι γυναίκες θεραπεύτριες που ασκούσαν την «παραδοσιακή ιατρική της εστίας» σχημάτιζαν μια άλλη ομάδα γυναικών οι οποίες ασχολούνταν γενικά με μια μόνο ασθένεια την οποία θεράπευαν με την παραδοσιακή ιατρική, συνοδευόμενη με τελετουργικά. Τα πρώτα δείγματα που σχετίζονται με την ιατρική αυτή χρονολογούνται από τον 14ο αιώνα, όταν ο Karacaahmed, που έζησε σε ένα χωριό του Αφγίου, το οποίο πήρε το όνομά του, θεράπευε τους ψυχικά πάσχοντες. Οι εγγονές του έγιναν γνωστές για τη θεραπεία των ψυχικά πασχόντων γυναικών. Αυτή η παράδοση συνεχίστηκε μέχρι τον 20ό αιώνα. Οι πιο γνωστές από αυτές τις θεραπεύτριες ήταν οι γυναίκες που θεράπευαν την ευλογιά, την πρακτική των οποίων περιέγραψε η λάιδη Montagu, σύζυγος του Άγγλου πρεσβευτή, με τις επιστολές που έστειλε σε φίλη της στην Αγγλία το 1717. Ο Abdülaziz Bey καταγράφει γυναίκες γιατρούς των οποίων οι γνώσεις συνηθιζόταν να περνούν παραδοσιακά από τη μητέρα στην κόρη και η πρακτική ονομάζεται ιατρική της εστίας και κάθε θεραπεύτρια που ήταν μέλος μιας εστίας αντιπροσώπευε και μια οικογένεια.

Μεταξύ αυτών των γυναικών θεραπευτριών, εκείνες που ετοίμαζαν φάρμακα και ήταν γνωστές για τη θεραπεία της σύφιλης ονομάζονταν "hekim kadin". Ο Abdülaziz Bey σημειώνει ότι αυτές οι παρασκευάστριες φαρμάκων προσκαλούνταν στο παλάτι, έπαιρναν μισθούς και δώρα Bairam. Ανάμεσα σε αυτές, εκείνες που θεράπευαν το πρήξιμο στο στομάχι και τη διάρροια των παιδιών ονομάζονταν "Kirbaci Kadinlar" και ασκούσαν την ιατρική στη γειτονιά του Aksaray και του Bozdogan Kemeri στην Κωνσταντινούπολη. Θεράπευαν τα παιδιά με παραδοσιακά φάρμακα, το κύριο συστατικό ήταν τα καλλιεργημένα σκουλήκια, που χορηγούνταν κατά τη διάρκεια τελετουργικών. Μια άλλη ομάδα γυναικών θεραπευτριών ήταν οι "alazci kadinlar" που θεράπευαν την ασθένεια που ονομάζεται "alaz", η οποία συνήθως λέγεται ότι φαίνεται στα μάγουλα των παιδιών, ήταν ένα είδος εκζέματος με κνησμό και κρούστα. Πήγαιναν τα παιδιά σε αυτές ή τις καλούσαν στο σπίτι πριν από την ανατολή του ήλιου και χρησιμοποιούσαν φάρμακα, το κύριο συστατικό των οποίων ήταν τέφρα, με συνοδεία τελετουργικού.

Μια άλλη ομάδα ήταν οι θεραπεύτριες της αλωπεκίας. Στην αρχή οι γυναίκες θεραπεύτριες της αλωπεκίας ήταν Εβραίες, ενώ αργότερα οι Μουσουλμάνες άρχισαν να εφαρμόζουν την ίδια πρακτική στην Κωνσταντινούπολη σε διάφορες περιοχές. Κάποιες από αυτές ήταν επίσης μαίες. Ο Abdülaziz Bey περιγράφει αυτή την ασθένεια ως ένα είδος εκζέματος οδυνηρού με κνησμό, που σχημάτιζε μια παχιά κρούστα με αιμορραγία και προχωρούσε συνεχώς στο τριχωτό της κεφαλής. Οι μέθοδοι θεραπείας, αν και πολύ επώδυνες, ήταν συχνά χρήσιμες. Η θεραπεία βασιζόταν στην εφαρμογή πηλού για μερικές ημέρες, στη συνέχεια κάλυπταν το κεφάλι με μια ένωση από πίσσα και διάφορα φυτικά φάρμακα, τα οποία τα τραβούσαν από το τριχωτό της κεφαλής 15 λεπτά μετά την εφαρμογή. Αφού έφευγαν οι κρούστες, το κεφάλι καλυπτόταν με μια θεραπευτική ουσία. Αυτή η διαδικασία συνεχιζόταν, με κάποιες αλλαγές μέχρι την αποθεραπεία. Οι γυναίκες που θεράπευαν φοβίες ονομάζονταν "πιέστριες του δοχείου με τους φόβους" που πιστευόταν ότι ήταν στην περιοχή των βουβώνων. Λιώνοντας μολύβι (έλιωναν το μόλυβδο και το έχυναν με κρύο νερό πάνω στο κεφάλι του αρρώστου) προσπαθούσαν να αντιμετωπίσουν την παιδική αϋπνία και τους σπασμούς, τον πονοκέφαλο σε ηλικιωμένες γυναίκες, έμετο, άγχος κ.λπ.

sarrinil 5

Η γέννηση του Rustam από τον Shahnamah Firdaws (Βιβλίο βασιλέων των Firdaws), Türk Islam Eserleri Müzesi Kütüphanesi, 1984, fol. 48α. © Nil Sari και Ulker Erke.

3. Γυναίκες παρασκευάστριες και πωλήτριες φαρμάκων

Οι γυναίκες που ετοίμαζαν και πωλούσαν φάρμακα μπορούν να θεωρηθούν ως μια άλλη ομάδα, αν και όλοι οι γιατροί προετοίμαζαν πιθανώς τα φάρμακα που χρειάζονταν. Η φράση «φάρμακα των ηλικιωμένων γυναικών» (koca kari ilaçlari), αναφερόταν σε παραδοσιακά φάρμακα και είναι μια ευρέως διαδεδομένη φράση που ορίζει την παράδοση των γυναικών που ετοίμαζαν φάρμακα. Ο Ibn Serif, ένας γνωστός γιατρός του 15ου αιώνα, συμβούλευε τους αναγνώστες του στο βιβλίο του Yadigar να χρησιμοποιούν τα δοκιμασμένα από γιατρούς φάρμακα, ως εκ τούτου γνωστά, και να προσέχουν αν πάρουν το φάρμακα από τις ηλικιωμένες γυναίκες.

Πιθανώς υπήρχε σύγκρουση μεταξύ των επαγγελματιών γιατρών και των παραδοσιακών θεραπευτών.

Πολλές από τις συνταγές που ετοίμαζαν λαμβάνονταν την Άνοιξη ως προφυλακτικές κατά των ασθενειών. Για παράδειγμα, όπως μαθαίνουμε από τα ταξίδια του Evliya Çelebi το 17ο αιώνα, υπήρχαν γυναίκες από την Αδριανούπολη οι οποίες προετοίμαζαν και πωλούσαν ανθόνερο σε μεγάλα πήλινα βάζα. Οι τσιγγάνες γυναίκες συγκέντρωναν αρωματικά άνθη και φαρμακευτικά βότανα από τα χωράφια και παρασκεύαζαν κρέμες. Οι σημειώσεις του Abdülaziz Bey μας δείχνουν ότι υπήρχαν διάφορες ομάδες γυναικών που παρασκεύαζαν παραδοσιακά φάρμακα από θεραπευτικά βότανα και ζώα. Ήταν γνωστές με βάση το φάρμακο που ετοίμαζαν, όπως το "tosbagaci kadin", που σημαίνει "γυναίκες χελώνες".

sarrinil 6

Εικονογράφηση μιας Σελτζούκας γυναίκας, ζωγραφισμένη από τη Nil Sari. © Nil Sari.

4. Μαιευτική

Υπήρχε μακρά παράδοση γυναικών που εξασκούσαν μαιευτική κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας, όπως συμπεραίνουμε από τα έγγραφα και τη λογοτεχνία που μελετήσαμε. Η τέχνη της μαιευτικής ήταν συνήθως ένα οικογενειακό επάγγελμα, μεταφερόμενο από τη μητέρα στην κόρη ή σε μια στενή συγγενή. Υπάρχουν έγγραφα αρχειοθέτησης που καταγράφουν το διορισμό πρωτοβάθμιων και δευτεροβάθμιων μαιών στο παλάτι. Εκτός από τις μαίες με μισθό που εργάζονταν στο παλάτι, υπήρχαν και άλλες που καλούνταν κάποιες φορές. Οι μαίες στο παλάτι και εκείνες που υπηρετούσαν σε ευγενείς ζούσαν μια πλούσια ζωή. Η καθαριότητα και οι καλοί τρόποι καθώς και η αποτελεσματικότητα σε αυτό που έκαναν, ήταν σημαντικά πλεονεκτήματα για να ευνοηθούν και να γίνουν γνωστές. Παρόλο που η άμβλωση απαγορευόταν αυστηρά, υπάρχουν ορισμένα έγγραφα που αποδεικνύουν ότι εφαρμοζόταν κάποιες φορές, ειδικά τον 19ο αιώνα. Σύμφωνα με τον Abdülaziz Bey, υπήρχαν τρεις τάξεις μαίας: η μαία του παλατιού (saray-i hümayun ebesi), η μαία των ευγενών (kibar ebesi) και η μαία των κοινών ανθρώπων (ahad-i nas ebesi). Ορισμένες από τις γνωστές μαίες του 19ου αιώνα καλούνταν με ψευδώνυμα, όπως το "Silver Knifed" (Gümüs Çakili ebe). "Pretty Handed" (Eli Güzel ebe); "Ear Ringed" (Küpeli ebe); "Jugged" (Fuçulu ebe); "Virgin" (Kiz ebe) κ.λπ. Μερικές ήταν γνωστές με βάση τις γενέτειρές τους. Επιτύμβιες των μαιών βρίσκονται σε νεκροταφεία, για παράδειγμα της Emine Kadin, που χρονολογείται από το 1750.

sarrinil 7

Μια άλλη απεικόνιση της γέννησης του Rustam από τον Shahnamah Firdaws (βιβλίο βασιλέων των Firdaws), Türk Islam Eserleri Müzesi Kütüphanesi, 1945, fol. 67α. © Nil Sari και Ulker Erke.

5. Γυναίκες νοσηλεύτριες

Σε αντίθεση με την ιατρική και τη μαιευτική, η νοσηλευτική ως επάγγελμα για τις γυναίκες δεν ακουγόταν μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, καθώς οι μητέρες, οι σύζυγοι, οι αδελφές και οι συγγενείς των αρρώστων αυθόρμητα ενεργούσαν ως νοσηλεύτριες, όπως συμπεραίνουμε από τα έργα του γυναικολόγου Besim Ömer Pasha, ο οποίος υποστήριξε την επίσημη εκπαίδευση των νοσηλευτριών το 1914. Ωστόσο, πρέπει να επισημάνουμε ότι σε όλη την οθωμανική ιστορία υπήρχαν άνδρες νοσηλευτές που ονομάζονταν «kayyum», των οποίων τα αναμενόμενα δεοντολογικά προσόντα αναφέρονται λεπτομερώς στα διαγράμματα των νοσοκομείων. Άνδρες νοσηλευτές υπήρχαν επίσης στα στρατεύματα. Η μόνη εξαίρεση που γνωρίζουμε για γυναίκες νοσοκόμες ήταν αυτές που ονομάζονταν "nineler", δηλαδή γιαγιάδες ή "analar", που σημαίνει μητέρες, οι οποίες ήταν νοσοκόμες επ' αμοιβή που απασχολούνταν στις ιατρικές σχολές του παλατιού και στα νοσοκομεία των χαρεμιών. Η επικεφαλής των νοσοκόμων καλούνταν Bas Hatun, η οποία αποχωρούσε όταν μεγάλωνε πολύ, αλλά όχι σε κάποια συγκεκριμένη ηλικία.

Η επίσημη εκπαίδευση των γυναικών νοσοκόμων ξεκίνησε ως ανεξάρτητο επάγγελμα στις αρχές του 20ού αιώνα. Οι Βαλκανικοί και ο 1ος Παγκόσμιος Πόλεμος έδειξαν τη μεγάλη ανάγκη για γυναίκες νοσηλεύτριες στη θεραπεία των τραυματιών στρατιωτών. Αν και η Florence Nightingale ασκούσε νοσηλευτική στην Κωνσταντινούπολη κατά τη διάρκεια του πολέμου της Κριμαίας, θα αναδεικνυόταν ως πρότυπο πολύ αργότερα. Ο Δρ Besim Ömer Pasha ήταν το κορυφαίο όνομα που ξεκίνησε την εκπαίδευση των γυναικών νοσοκόμων.

sarrinil 8

Η κύρια πύλη του Amasya Dar Al-Shifa. Η εικόνα απεικονίζει τον Sharaf al-Din Sabuncuoglu, τον επικεφαλής ιατρό του Dar Al-Shifa, με δύο μαθητές του. © Nil Sari και Ulker Erke.

6. Άνδρες που αναλάμβαναν τη θεραπεία γυναικών

Ένα θέμα που πρέπει να επισημάνουμε είναι οι άνδρες που αναλάμβαναν θεραπείες γυναικών. Οι πληροφορίες που βρέθηκαν στα ιατρικά χειρόγραφα ότι οι γυναίκες είχαν την άδεια να θεραπεύουν άνδρες, και οι άντρες μπορούσαν να θεραπεύουν γυναίκες αν ήταν απαραίτητο, συνήχθησαν από παραδείγματα της περιόδου του προφήτη Mohammed, όταν γυναίκες όπως η Ümmietü'l Gaffariye θεράπευε άντρες τραυματίες στον πόλεμο.

Αν και μια γυναίκα θεραπεύτρια προτιμούνταν να θεραπεύει άρρωστες γυναίκες, γνωρίζουμε ότι όταν χρειαζόταν, στους άντρες γιατρούς, ακόμη και σε εκείνους που ήταν μη Μουσουλμάνοι, ήταν επιτρεπτό να τις αναλαμβάνουν, σύμφωνα με την πεποίθηση ότι η «ανάγκη επιτρέπει το απαγορευμένο». Έχουμε μικρογραφίες στα αντίγραφα του Cerrahiyetü'l Haniye που απεικονίζουν έναν άνδρα γιατρό να νοσηλεύει μια γυναίκα εντελώς γυμνή, στο κεφάλαιο 39 του πρώτου βιβλίου «για την καυτηρίαση της μήτρας». Στο 71ο κεφάλαιο για την περιτομή της γυναίκας, δηλαδή "το κόψιμο της κλειτορίδας και της σάρκας που εξείχε στα γυναικεία γεννητικά όργανα", σημειώνεται επίσης ότι ασκείται από έναν "tabib", τον άνδρα γιατρό. Στο 61ο κεφάλαιο του Cerrahiyetü'l Haniye για την εξαγωγή μιας πέτρας από γυναίκα, όπως και στο κείμενο του Al-Zahrawi, σημειώνεται ότι ήταν δύσκολο να βρεθεί μια γυναίκα ικανή στην τέχνη της χειρουργικής επέμβασης. Παρόλο που ο Sabuncuoglu λέει ότι αν δεν μπορεί να βρεθεί μια γυναίκα γιατρός, την οποία ονομάζει "tabibe avret", θα πρέπει να ζητηθεί από έναν καλού ήθους αρμόδιο άνδρα γιατρό να το κάνει.

Το γεγονός ότι η θεραπεία γυναικών ασθενών μπορούσε να γίνει και από άνδρες και από γυναίκες, φαίνεται επίσης στα έγγραφα επεξηγηματικών περιπτώσεων δοκιμών. Μπορούμε να αναφέρουμε δύο παραδείγματα νομικών καταχωρίσεων από το Afyonkarahisar στη μέση Ανατολία. Σε εκείνη που χρονολογείται από το 1654, ο Hasan, ο ενάγων, μήνυσε τον άνδρα χειρούργο Hüseyin, ο οποίος χειρούργησε έναν όγκο στο μέτωπο της συζύγου του Zülfi, που έχασε τη ζωή της λόγω της εγχείρησης. Το άλλο έγγραφο από το Afyon, που χρονολογείται από το 1691, είναι μια γραπτή συγκατάθεση που υπογράφηκε μεταξύ της γυναίκας ασθενούς Zeynep η οποία έπασχε από έναν όγκο στο λαιμό της και ενός άνδρα χειρουργού που ονομαζόταν Abdurrahman Çelebi, για την επέμβαση.

Ο Robert Withers, ένας υπάλληλος της βρετανικής πρεσβείας, που περιγράφει τη ζωή στην Κωνσταντινούπολη στις αρχές του 17ου αιώνα, αναφέροντας τις μελέτες του Βενετού διπλωμάτη Ottaviano Bonn, επισημαίνει ότι, σε περίπτωση ανάγκης για χειρούργο, μια γυναίκα αγνόησε τη θρησκευτική της πεποίθηση και έκανε ό,τι μπορούσε για να ανακτήσει την υγεία της και δεν απέφυγε τον άνδρα γιατρό. Ωστόσο, ο Withers και άλλες πηγές σημειώνουν ότι οι άρρωστες γυναίκες ήταν συνήθως καλυμμένες με ένα λεπτό ρούχο.

Έχουμε πολλά άλλα παραδείγματα ανδρών που αναλάμβαναν γυναίκες, μερικές από τις οποίες σχετίζονταν με τις συζύγους και τις μητέρες των Σουλτάνων. Πρέπει να σημειώσουμε ότι, εκτός από τις γυναίκες γιατρούς που απασχολούνταν στο χαρέμι, άντρες γιατροί και χειρουργοί διορίζονταν επίσης στο χαρέμι. Πολλά έγγραφα το αποδεικνύουν. Για παράδειγμα, το 1599, με εντολή του σουλτάνου (Mehmet III) ο χειρούργος Ibrahim διορίστηκε στο χαρέμι του παλατιού στην Αδριανούπολη. Έγγραφα που χρονολογούνται από το 1667, το 1700, το 1715, το 1770, το 1834-1836 και οι περιγραφές που περιέχονται σε αυτά, όπως «το να είσαι γιατρός του χαρεμιού του παλατιού» ή «ένας από τους χειρουργούς που υπηρετούν στο χαρέμι του παλατιού» ή «οι γιατροί και χειρούργοι που υπηρετούν τη μητέρα του σουλτάνου», δείχνουν ότι ο διορισμός αμοιβόμενων αντρών γιατρών και χειρουργών στο χαρέμι ήταν παράδοση. Περίπου πέντε άνδρες γιατροί και χειρουργοί υπηρετούσαν εκεί. Επιπλέον όμως, γιατροί και χειρουργοί καλούνταν από την ανατολή πριν από τη δυτικοποίηση, και αργότερα από τις ευρωπαϊκές χώρες, για να θεραπεύσουν τις ενοίκους του χαρεμιού. Για παράδειγμα, ένας γνωστός οφθαλμολόγος από τη Λιβύη κλήθηκε. Και ο Δρ Sigmund Spitzer από την Αυστρία, μέλος της Ιατρικής Σχολής (Mekteb-i Tibbiye), κλήθηκε από το σουλτάνο Abdülmecid στο χαρέμι για να αναλάβει την τρίτη σύζυγό του και τη μητέρα του, Bezm-i Alem το 1845.

Σύμφωνα με τις εκθέσεις της ιατρικής σχολής, οι άντρες γιατροί, μερικοί μη Μουσουλμάνοι, αντιμετώπισαν εκατοντάδες Μουσουλμάνες γυναίκες ασθενείς στη σχολική κλινική, κατά τα έτη της δεκαετίας 1840. Στα τέλη του 19ου αιώνα, διάσημοι άνδρες γυναικολόγοι, όπως ο Vahid Bey και ο Besim Ömer Pasha, κλήθηκαν στο χαρέμι του παλατιού.

7. Εκπαίδευση των γυναικών θεραπευτριών

Τέλος, τίθεται το ερώτημα σχετικά με την κατάρτιση των γυναικών γιατρών και των μαιών. Δεν υπάρχει κανένα έγγραφο που να δείχνει ή να υπονοεί ότι οι γυναίκες γιατροί εκπαιδεύονταν σε κάποιο ίδρυμα, όπως μια ανώτερη σχολή, νοσοκομείο ή σε σχολή του παλατιού μέχρι το 1922, όταν γυναίκες έγιναν δεκτές στην ιατρική σχολή του πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης. Είναι πραγματικά δύσκολο να εξηγήσουμε την πηγή της κατάρτισης και την επαγγελματική κατάσταση των Μουσουλμάνων γυναικών θεραπευτριών που εργάζονταν στα παλάτια. Δε θα ήταν λάθος να πούμε ότι οι γυναίκες εκπαιδεύονταν με τη μέθοδο του δασκάλας-μαθητευόμενης, όπου η τέχνη συνήθως παραδίδεται από μητέρα σε κόρη.

Η Raphaela Lewis σημειώνει ότι τόσο οι μη μορφωμένοι όσο και οι μορφωμένοι άνθρωποι προτιμούσαν ταλαντούχες γυναίκες θεραπεύτριες, παρά άνδρες. Αν και ήταν αδύνατο για τις Μουσουλμάνες γυναίκες να έχουν ιατρική εκπαίδευση όπως οι άνδρες, ορισμένες ταλαντούχες και με επιδεξιότητα στα χέρια γυναίκες απέκτησαν τις γνώσεις που χρειάζονταν σε σύντομο χρονικό διάστημα μέσω της πρακτικής άσκησης στον τομέα και εάν μια τέτοια γυναίκα είχε την ευκαιρία να εκπαιδευτεί από έναν άνδρα γιατρό, αποκτούσε ακόμη και την ικανότητα να χειρουργεί ασθενείς.

Αρκετά νομικά έγγραφα που χρονολογούνται από το 1622 αφορούν μια χειρούργο γυναίκα με το όνομα Saliha Hatun και τους 21 άνδρες ασθενείς τους οποίους είχε χειρουργήσει, έναν για όγκο, τους άλλους για κήλες.

Αν και η πρακτική των παραδοσιακών θεραπευτών θεωρούνταν παράνομη κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, συνέχισε να υπάρχει για μεγάλο χρονικό διάστημα μαζί με εκείνη του ανδρικού υγειονομικού προσωπικού που είχε πτυχία. Οι γυναικολογικές πρακτικές αποτέλεσαν επίσης ένα πρόβλημα, ως αποτέλεσμα της σύγχρονης ιατρικής εκπαίδευσης που ξεκίνησε στην Κωνσταντινούπολη στη βασιλική ιατρική σχολή με την εκπαίδευση ανδρών γιατρών. Μόνον η διαδικασία του τοκετού επιτρεπόταν για όσες παρακολούθησαν επιτυχώς το μάθημα της μαιευτικής στην ιατρική σχολή, σύμφωνα με νόμο που ψηφίστηκε το 1842. Μαίες, όπως η Vantor από το Παρίσι και η Mesati από την Αυστρία, προσκλήθηκαν να διδάξουν μαιευτική στη Mekteb-i Tibbiye, αντίστοιχα το 1841 και το 1846. Εκτός από εκείνες που απασχολούνταν στην ιατρική σχολή, δυο μαίες που ονομάζονταν Fatma και Nefise απασχολούνταν επίσης στα νοσοκομεία της κυβέρνησης το 1863.

Με την πάροδο του χρόνου η απαίτηση για επίσημη εκπαίδευση είχε ως αποτέλεσμα την απομόνωση και την αποχώρηση των γυναικών από τον τομέα, ειδικά των Μουσουλμάνων. Οι Ευρωπαίες και Οθωμανές μη Μουσουλμάνες γυναίκες που φοίτησαν σε ιατρικές, μαιευτικές και οδοντιατρικές σχολές στην Ευρώπη αντικατέστησαν τις παραδοσιακές Μουσουλμάνες θεραπεύτριες στον τομέα και αξιοποίησαν την τάση που υπήρχε να προτιμούνται οι γυναίκες και όχι οι άνδρες για τις θεραπείες των γυναικών, αν και σε περίπτωση ανάγκης, όπως αναφέραμε, οι άντρες καλούνταν να αναλαμβάνουν γυναίκες.

Υπήρχαν αρκετές γυναίκες γιατροί που εκπαιδεύτηκαν σε ευρωπαϊκές σχολές, οι οποίες διαφήμιζαν σε εφημερίδες ότι ασκούσαν ιατρική στα ιατρεία τους. Για παράδειγμα, το 1840 η Vantor από το Παρίσι. Το 1840, η Madame Anette, απόφοιτος της σχολής μαιευτικής του Μονπελιέ. Το 1842, η Amade Taylul, μια μαία από την Αγγλία. Το 1894, η Madame Marry Marie Zibold, γιατρός, χειρουργός και μαία στο Beyoglu της Κωνσταντινούπολης. Το 1896, η Irini Anopiloiti, απόφοιτος της Ιατρικής Σχολής του Παρισιού, διαφημίζεται σε ημερήσιες εφημερίδες. Το 1903, η Madmazel Flora ανακοίνωσε ότι ασκούσε την οδοντιατρική για γυναίκες στο Babiali, στην Κωνσταντινούπολη.

Σε ένα έγγραφο που χρονολογείται από το 1892, δύο Αμερικανές γυναικολόγοι ζήτησαν να τους επιτραπεί να ασκούν ιατρική στα οθωμανικά εδάφη και έγιναν δεκτές με το σκεπτικό ότι είναι πιο βολικό για τις γυναίκες να αντιμετωπίζονται από γυναίκες.

Γυναίκες φοιτήτριες άρχισαν να γίνονται δεκτές στην ιατρική σχολή το 1922, σχεδόν έναν αιώνα μετά την ίδρυσή της. Αυτή η αποδοχή κατά τα χρόνια που η Κωνσταντινούπολη καταλαμβάνεται από τους συμμάχους, αποδείχθηκε επώδυνη. Αν και η μαιευτική θεωρήθηκε πάντοτε ως το κατάλληλο επάγγελμα για τις γυναίκες και η νοσηλευτική θεωρούνταν φυσική κλίση των γυναικών, αντίθετα με τα παραδείγματα που υπήρχαν για αιώνες όπως σημειώσαμε, η ιατρική ως επάγγελμα δε θεωρήθηκε ως σωστή απασχόληση για τις γυναίκες κατά τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα. Οι ηγέτιδες του φεμινιστικού κινήματος στην Τουρκία κατάφεραν να το κερδίσουν ως δικαίωμα μετά από μια μακρά προσπάθεια μέσω των μέσων μαζικής ενημέρωσης εναντίον των ανδρών διδασκόντων της ιατρικής σχολής.

Η πρώτη εγγραφή έξι γυναικών στην ιατρική σχολή του πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης, πραγματοποιήθηκε το 1922. Αυτή ήταν στην πραγματικότητα η επίσημη επιβεβαίωση της γυναικείας υπηρεσίας και της απασχόλησης μετά από τακτική εκπαίδευση στον τομέα της υγείας, αν και οι γυναίκες γιατροί υπήρχαν σε όλη τη διάρκεια της οθωμανικής βασιλείας.

Σημείωση της σύνταξης

H εργασία αυτή δημοσιεύθηκε αρχικά στην τουρκική από την καθηγήτρια Nil Sari στο The New History of Medicine Studies, 2-3, Κωνσταντινούπολη, 1996-97, σελ. 11-64.

Η καθηγήτρια Nil Sari, Ph. D., από την ιατρική σχολή της Κωνσταντινούπολης Cerrahpasa, Τμήμα Δεοντολογίας και Ιστορίας της Ιατρικής, είναι παγκοσμίως ειδική στην ιστορία της ιατρικής, της ισλαμικής ιατρικής και του πολιτισμού και της οθωμανικής επιστήμης και ιατρικής. Η καθηγήτρια Sari είναι επίσης βασική συνεργάτρια της FSTC. Σήμερα η καθηγήτρια Nil Sari είναι επικεφαλής του τμήματος ιατρικής δεοντολογίας και ιστορίας, στο πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης, ιατρική σχολή Cerrahpasa.

Πηγές

Altintas, A., "Türk Hemsireliginin Baslangici". Saglik Alaninda Türk Kadini, edited by N. Yildirim. Istanbul: Novartis, 1998, pp. 373-87.

Araz, N., Egitimi Savasinin Öncüsü Aziz haydar hanim. Published by Milliyet, 31 July 1988.

Kum, E, Velioglu P., "Temel Hemsirelik Egitimi Programina iliskinlke ve Standartlar". Türk Hemsireler Dergisi, 1981, 31: pp. 1:3-7.

Erhan Sentürk, E., Hemsirelik Tarihi. Istannbul: Divan Printing Press, 1978: 105.

Özaydin, Z. "The Foundation of the Ottoman Red Crescent Society According to its Yearbook Sâlnâme". History of Medicine Studies, Istanbul, 1990: 4: pp. 70-89.

Özaydin, Zuhal, Start of Nursing in Turkey and Samples from its Development in the Last Thirty Years.

Özaydin, Z., "An Outstanding Pionneer in Turkish Nursing Prof.Dr.Perihan Velioglu". Hemsirelik Forumu 1998; 1:2: pp. 59-64.

Özbay, K., Türk Asker Hekimligi ve Asker Hastaneleri. Istanbul: Yörük Printing Press, 1976: 1: p. 99.

Sari, N., "Women Dealing with Health during the Ottoman Reign". The New History of Medicine Studies, Istanbul, 1996: 2-3: pp. 11-64.

Sari, N, Özaydin Z. "Ottoman Ladies and the Red Crescent". Sendrom, Mach 1992; 4:3: pp. 66-78.

Sari,N, Özaydin Z. "Dr.Besim Ömer Pasha and Nurse Education". Sendrom, April 1992; 4:4: pp. 10-8.

Sari, N, Özaydin Z. "Dr. Besim Ömer Pasha and Nurse Education II". Sendrom, May 1992; 4:5:72-80.

Sari, N, Özaydin Z., "Social Responses to Female Nurses in the Ottoman Society". Sendrom, August 1992; 4:8: pp. 6-15.

Sesen, R., "Some Remarks on the Medical Profession at the Early Period of Islam". The New History of Medicine Studies, Istanbul, 1996: 2-3:65-70.

Toros, T., "Aydin Kalburüstü Pek Çok Hanim Fahri Hemsireligi Kosmustu". Yakin Tarihimiz, Published by Milliyet, 393-5.

Toros, T., "The First Turkish Nurse Safiye Hüseyin Elbi". Skylife, 144: 54-60.

Tüzün, R., "Hemsirelik Egitiminin Tarihi Gelisimi ve Temel ilkeleri". Türk Hemsireler Dergisi 1978; 28:2: pp.13-24.

Velioglu, P., "Hemsirelikte Liderlik". Hemsirelik Üstüne Düsünceler, Istanbul: Lâtin Printing Press, 1977: pp. 83-7.

Velioglu, P., "Çagdas Hemsirelik Egitimi Üstüne Düsünceler". Hemsireler Dergisi, July 1961; 3:3: pp. 3-7.

Velioglu, P., Hemsirelikte Bilimsellesmeye Dogru.
Istanbul: Bozok Printing Press, 1985: pp. 3-7.

Velioglu, P., "Hemsireligin Son Kirk Yil içindeki Gelisiminin Dokuz Kilometre Tasi". Hemsirelik Bülteni 1993; VII:29: pp. 1-5.

Velioglu, P., "Saglik Sorunlarimiz ve Hastaneler". Hemsirelik Üstüne Düsünceler, pp. 119-25.

Μετάφραση: LesAndMore

Πηγή: http://www.muslimheritage.com/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ