Menu
23 / 09 / 2017 - 01:34 am
A Site By Your Side
A+ A A-

dr therapy1

Από τον Σπύρο Πετρίτη, Θεατρολόγο, Υπ. Διδάκτωρ ΕΚΠΑ*

Η δραματοθεραπεία είναι μια σχετικά νέα ψυχοθεραπευτική μέθοδος, η οποία χρησιμοποιείται σε πολλά πλαίσια, είτε ομαδικά, είτε ατομικά.

Η εδραίωσή της στην Ευρώπη οφείλεται κατά πολύ στη Dr Sue Jennings, η οποία αξιοποίησε θεραπευτικά συμπεράσματα από ανθρωπολογικές μελέτες σε μη δυτικές κοινωνίες, κάτι που είχε ήδη γίνει ως προς τη θεατρική αξιοποίηση ανάλογων συμπερασμάτων. Αν και διεθνώς η ψυχιατρική κοινότητα διανύει μια περίοδο εδραίωσης της αντίληψης περί της παντοδυναμίας της φαρμακοθεραπείας, η οποία σύμφωνα με τους επικριτές της συνοδεύεται από μια τάση «ιεροποίησης» του διαγνωστικού εγχειριδίου της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (DSM), ψυχιατρικοποίησης κοινωνικών συμπεριφορών, τελικά καταστολής της δημιουργικότητας, στην Ελλάδα η δραματοθεραπεία έχει γίνει γενικά αποδεκτή, αν και κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση. Ωστόσο, η εκπαίδευση στη μέθοδο γίνεται μόνο από ιδιωτικούς φορείς.

Αυτό που κινητοποίησε τη σκέψη της Dr Sue Jennings συνδέεται με τις πηγές του θεατρικού γεγονότος, που είναι καταφανώς παρούσες στην εκπαίδευση των ηθοποιών, στη διαδικασία της πρόβας, αλλά ακόμη, αν και με λιγότερο προφανή τρόπο, στη θεατρική παράσταση. Αυτές οι δραστηριότητες μοιράζονται με τη δραματοθεραπεία έναν βαθύ δεσμό με την έννοια της τελετουργίας και το μύθο. Το θέατρο, ακόμα και στη μορφή του αστικού θεάτρου, που μεσουράνησε στις ευρωπαϊκές θεατρικές σκηνές από το 19ο αιώνα και εξής, διατηρεί τα ίχνη αυτών των καταβολών, τα οποία συνθέτουν μία διαδικασία όπου η απλή ψυχαγωγία διασφαλίζει, μέσω μιας απόστασης ασφαλείας, τη «θεραπεία» με την έννοια της αριστοτελικής καθάρσεως, ή μέσω άλλων διαδικασιών εφόσον πρόκειται για κωμωδία. Μέσα από μια αναδρομή στη θεατρική ιστορία, θα επιχειρήσουμε να αναδείξουμε ποια ήταν διαχρονικά η σχέση του θεάτρου με την τελετουργία και το μύθο στο δυτικό κόσμο. Η σχέση αυτή συνδέει τη δραματοθεραπεία, αλλά και το ψυχόδραμα, με το θέατρο ως «θεραπεία» σε όλο το φάσμα από την απλή παράσταση μέχρι τις σύγχρονες μεταμοντέρνες performance, όπου χάνονται τα όρια μεταξύ αναπαράστασης κι επιτέλεσης. Η παρούσα μελέτη παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Δραματοθεραπείας και Παιγνιοθεραπείας της Ένωσης Δραματοθεραπευτών και Παιγνιοθεραπευτών Ελλάδος (ΕΔΠΕ), που διεξήχθη στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο από τις 10-13/5/2007.

dr therapy2

Η πιο διαδεδομένη θεωρία λοιπόν, όπως παρουσιάζεται στο πιο έγκυρο ίσως εγχειρίδιο ιστορίας του παγκοσμίου θεάτρου από τους Brockett και Hildy (Brockett & Hildy, 2003), θεωρεί το θέατρο ως προερχόμενο από το μύθο και από την τελετουργία, με μια διαδικασία που περιγράφεται ως εξής: Κατά το πρώιμο στάδιο της ανάπτυξής της, μία κοινωνία αντιλαμβάνεται δυνάμεις που, όπως φαίνεται, επηρεάζουν ή ελέγχουν την ευημερία της. Μη κατανοώντας τα φυσικά αίτια, τα μέλη της αποδίδουν επιθυμητές και ανεπιθύμητες συμπτώσεις σε υπερφυσικές/μαγικές δυνάμεις, και αναζητούν μέσα ώστε να κερδίσουν την εύνοιά τους. Η επιφανειακή σύνδεση ανάμεσα σε συγκεκριμένες πράξεις και το επιθυμητό αποτέλεσμα είναι που οδηγεί την ομάδα στην καθιέρωση ιεροτελεστιών, αλλά και στους μύθους, που αναπτύσσονται γύρω από αυτές. Όσο η σκέψη ενός λαού εξελίσσεται, οι συλλήψεις αυτές σχετικά με τις υπερφυσικές δυνάμεις και τις αιτιώδεις σχέσεις αλλάξουν, όπως και τα τελετουργικά. Όμως οι μύθοι που έχουν αναπτυχθεί μπορεί να συνεχίσουν, ως μέρος της προφορικής παράδοσης, ή ακόμη να δραματοποιούνται υπό όρους άσχετους με τις τελετουργικές ανησυχίες. Έτσι, έχουμε το πρώτο βήμα προς το θέατρο ως αυτόνομη δραστηριότητα. Ωστόσο, θα ήταν ουτοπικό να αναζητήσει κανείς την ακριβή ιστορική στιγμή αυτών των εξελίξεων.

Άλλωστε, βλέπουμε πως με την αυτονόμηση του θεάτρου από την τελετουργία δεν επέρχεται καμία ρήξη ως προς τη σχέση του με το μύθο, αλλά απλώς μια διαφοροποίηση. «Το θέατρο, όμως, ως δημόσιο βήμα και ως διαλεκτική δυνατότητα, ακμάζοντας στην Αθήνα, σε μια εποχή που οι Ίωνες φιλόσοφοι και οι σοφιστές αποκαθήλωναν τη θεότητα, ανέπτυξε μια ελεύθερη σχέση με την παρακαταθήκη του μυθολογικού υλικού. Τη μεγαλύτερη ελευθερία στη χρήση του υλικού του έδειξε ο Ευριπίδης. Ο μύθος ήταν το κοινό, αναγνωρίσιμο έδαφος, πάνω στο οποίο έστηνε το οικοδόμημα του κάθε έργου του, αφαιρώντας ή εισάγοντας δεδομένα, τονίζοντας κάποια και συσκοτίζοντας άλλα, για να εκφράσει το επιχείρημά του. Γι’ αυτό και οι μακροσκελείς πρόλογοι: ο ποιητής έθετε τις βάσεις της επικοινωνίας με το κοινό του, σχεδόν με μαθηματικό τρόπο» (Ανδριτσάνου, 2000). «Τους ελληνικούς μύθους, μ’ ελάχιστες εγχώριες προσθήκες, χρησιμοποιούνε κι οι τραγωδοποιοί της Ρώμης και πάνω στους ίδιους θα θεμελιώσουν την ευρωπαϊκή Τραγωδία οι συνάδελφοί τους της Αναγέννησης και του γαλλικού Κλασικισμού» (Σολομός, 1989).

dr therapy3

Σήμερα, οι σωζόμενες αρχαίες ελληνικές τραγωδίες αποτελούν μέρος της δικής μας παρακαταθήκης αναγνωρίσιμων μύθων, ενώ παράλληλα οι ίδιοι ή και οι υπόλοιποι αρχαίοι μύθοι μας προσέφεραν μεταγενέστερα τα έργα που εμπνεύστηκαν απ’ αυτούς ανά εποχή διάφοροι συγγραφείς, παντρεύοντας τις παλαιές ελληνικές φόρμες με άλλες παλαιές τεχνικές, ή με νεότερες (Μπακοπούλου-Χώλς, 1988). Ωστόσο, η σχέση του θεάτρου με το μύθο δεν παύει να είναι στη βάση της, διαχρονική. Τι συμβαίνει όμως στην περίπτωση της σχέσης του με την τελετουργία; Κατ’ αρχήν, «τείνουμε να θεωρήσουμε ως θεατρικές εκδηλώσεις διάφορα “θεάματα συμμετοχής” που πηγάζουν ή όχι από τελετουργίες (πολεμικά παιχνίδια, κονταρομαχίες, πριγκηπικές ή αστικές γιορτές, αθλητικούς αγώνες, πολιτικές συγκεντρώσεις, παιχνίδια τσίρκου, ταυρομαχίες, μεγάλες δημόσιες συναυλίες, happenings), τα οποία δεν καταλήγουν στη δημιουργία κάποιου δραματικού έργου» (Calmard, 1998). Σύμφωνα πάλι με τους Brockett και Hildy (Brockett & Hildy, 2003), αναγνωρίζεται μεν μια διάκριση ανάμεσα στο θέατρο και την παρουσία θεατρικών ή παραστατικών στοιχείων σε άλλες δραστηριότητες, πρόκειται όμως για μια διάκριση πολύ λεπτή. Η προέλευση του θεάτρου δεν αποτελεί ένα απλό ιστορικό γεγονός, αλλά ένα δεδομένο ύψιστης σημασίας για τη λειτουργία του, ιδιαίτερα στην περίπτωση εκείνων των θεατρικών εκδηλώσεων που χαρακτηρίζονται ως performance και κατά συνέπεια χάνονται τα όρια ανάμεσα στο κοινό και τους επιτελεστές της δράσης.

Πώς, όμως, συνδέονται όλα αυτά με τη θεραπευτική διάσταση του θεάτρου; Θα μπορούσαμε να πούμε πως, από την άποψη αυτή, το θέατρο λειτουργεί όπως και το παραμύθι. Όπως μας διαβεβαίωνε ο Eliade ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1960, «παρόλο που έχει γίνει στη Δύση, και από καιρό, λογοτεχνία διασκέδασης (για τα παιδιά και τους χωρικούς), το μαγικό παραμύθι παρουσιάζει, ωστόσο, τη δομή μιας περιπέτειας απείρως σοβαρής και υπεύθυνης, γιατί περιορίζεται, εν τέλει, σε μια μυητική υπόθεση» (Eliade, 1963). Το παραμύθι λοιπόν, όπως και το θέατρο, μεταμφιέζει με κοσμικό ένδυμα τις μυητικές δοκιμασίες των αρχαίων τελετουργικών. Ακόμη και στην αστική μορφή του θεάτρου, οι ηθοποιοί, αφού πρώτα μυηθούν οι ίδιοι στο δραματικό σύμπαν του έργου, τότε μυούν και τους θεατές. Μέσα από αυτές τις διαδικασίες, οι άνθρωποι περνούν δοκιμασίες και αποκτούν χρήσιμες εμπειρίες. Το θέατρο διευκολύνει την πορεία προς την αυτογνωσία και κατ’ επέκταση την επικοινωνία με τον Άλλο και την αυτοπραγμάτωση. Άλλωστε, «η ψυχανάλυση διατηρεί μια σχέση καταγωγής με το θέατρο. Με τη γέννηση της ψυχανάλυσης εγκαθιδρύεται μέσα στα κείμενα του Freud (τα Γράμματα στον Fliess και την Ερμηνεία των Ονείρων) μια διπλή σχέση με το θέατρο: από τη μια πλευρά θεατρικά έργα (Οιδίπους Τύραννος του Σοφοκλή και Hamlet του Shakespeare) κατέχουν την πρώτη θέση στις πολιτιστικές αναφορές πάνω στις οποίες ο Freud στηρίζεται για να θεμελιώσει τη θεωρία του, ενώ ταυτόχρονα τα ίδια αυτά έργα υποβάλλονται στη διαδικασία της ερμηνείας» (Borie, 1998a).

dr therapy4

Όμως, «στην πραγματικότητα περισσότερο ο Moreno παρά ο Freud ανέλαβε να θέσει τις βάσεις ενός συλλογισμού για τα διακυβεύματα της ψυχολογικής εμπλοκής του ηθοποιού μέσα στο ρόλο του, μέσω του ψυχοδράματος» (Borie 1998b). Σήμερα, δεκάδες χρόνια μετά την εποχή εκείνη, παραμένει αυξανόμενο το διεπιστημονικό ενδιαφέρον για τη δραματοθεραπεία και το ψυχόδραμα, ως εναλλακτικές έναντι των συμβατικών ψυχοθεραπευτικών μεθόδων. Η θεραπευτική διάσταση του θεάτρου φανερώνεται και από την αυξανόμενη βιβλιογραφία και αρθρογραφία για το θέμα αυτό, όπως και για τη θεραπεία μέσω του μύθου, του παραμυθιού, των διαφόρων τελετουργικών ανά τον κόσμο.

Το άρθρο διακρίθηκε στο διαγωνισμό αρθρογραφίας που διοργάνωσαν τα Ψυχο-γραφήματα το καλοκαίρι του 2015

Βιβλιογραφία

Ανδριτσάνου, Ευ. (2000). Ο χρόνος, ο μύθος, το θέατρο. Περίτεχνο, 5, 51-52.

Μπακοπούλου-Χωλς, Α. (1988). «Αρχή μεν ουν και οίον ψυχή ο μύθος της τραγωδίας, δεύτερον δε τα ήθη» (Αριστοτέλης – Περί Ποιητικής, 1450b). Η Λέξη, 75-76, 518-527.

Σολομός, Α. (1989). Θεατρικό λεξικό: Πρόσωπα και πράγματα στο παγκόσμιο θέατρο. Αθήνα: Κέδρος.

Borie, M. (1998). Psychanalyse et théâtre. Στο Μ. Corvin (Ed.), Dictionnaire encyclopédique du théâtre (pp. 1339-1341). Paris: Larousse, In Extenso.

Borie, M. (1998). Psychodrame. Στο Μ. Corvin (Ed.), Dictionnaire encyclopédique du théâtre (pp. 1341-1342). Paris: Larousse, In Extenso.

Brockett, O.G. & Hildy, F.J. (2003). History of the theatre. (Ninth edition). Boston, New York, San Francisco, Mexico City, Montreal, Toronto, London, Madrid, Munich, Paris, Hong Kong, Singapore, Tokyo, Cape Town, Sydney: Allyn and Bacon.

Calmard, J. (1998). Rituel (théâtre). Στο Μ. Corvin (Ed.), Dictionnaire encyclopédique du théâtre (pp. 1407-1411). Paris: Larousse, In Extenso.

Eliade, M. (1963). Aspects du mythe. Paris: Galimard, Folio/Essais.

Ιστοσελίδες

www.suejennings.com/

www.dramaandplaytherapy.gr/

www.edpe.gr/

www.aeon-dramatherapy.gr/

www.playtherapy.gr/

............................................................

* Ο Σπύρος Πετρίτης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1978. Είναι πτυχιούχος του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ από το 2001, ενώ σήμερα εκπονεί τη διδακτορική του διατριβή. Την πρώτη επαφή του με την τέχνη την είχε σε μικρή ηλικία, χάρη στον παππού του Τάκη, ο οποίος συνήθιζε να του αφηγείται λαϊκά παραμύθια και θρύλους και να του παρουσιάζει αυτοσχέδιες παραστάσεις θεάτρου σκιών τα καλοκαίρια στο Λουτράκι. Η επαφή διατηρήθηκε χάρη στη μητέρα του, αλλά και σε ορισμένες “φωτισμένες” εκπαιδευτικούς στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, οι οποίες του μετέφεραν την αγάπη τους για το θέατρο και τη λογοτεχνία ήδη από την εφηβική ηλικία.

Έχει παρουσιάσει εισηγήσεις και συντονίσει εργαστήρια σε επιστημονικές και καλλιτεχνικές εκδηλώσεις. Κείμενά του έχουν δημοσιευτεί στο διαδίκτυο, σε πρακτικά συνεδρίων, σε περιοδικά, καθώς και στον ημερήσιο τύπο, ενώ έχει συμμετάσχει σε ομάδες εργασίας σχετικές με τα θέματα της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης και της αισθητικής αγωγής στα σχολεία. Διδάσκει από το 2001 στη δημόσια πρωτοβάθμια εκπαίδευση, σε ΙΕΚ και σε άλλες δομές εκπαίδευσης/κατάρτισης μαθήματα της ειδικότητάς του. Η εμπειρία αυτή, μεταξύ άλλων, τον έκανε να αγαπήσει εκ νέου το λαϊκό παραμύθι, και να κάνει τις πρώτες του λογοτεχνικές απόπειρες.

Πηγή: http://psychografimata.com/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ