Menu
21 / 10 / 2017 - 01:21 pm
A Site By Your Side
A+ A A-

  • - Κατηγορία: ΕΚΚΕΝΤΡΑ

horos-fylo

"Ίσως να ξέρετε ότι δεν είμαστε υποστηρικτές αυτών που λέγονται grands danseurs. Μας φαίνονται πολύ λυπημένοι και βαρείς... Ο grand danseur δεν ανταποκρίνεται σε τίποτε, δεν αντιπροσωπεύει τίποτε, είναι ένα τίποτε.

Μιλήστε μας για μια χορεύτρια που επιδεικνύει την χάρη των χαρακτηριστικών της και τη γοητεία της φιγούρας της... Αυτό το καταλαβαίνω... Αλλά ότι ένας άντρας, ένας άντρας τρομερός, άσχημος, όπως εσείς κι εγώ, ένας δυστυχισμένος τύπος που πηδάει από εδώ και από εκεί χωρίς να ξέρει το γιατί, ένα πλάσμα ειδικά φτιαγμένο για να κουβαλάει όπλο και σπαθί και να φοράει στολή, θα μπορούσε να χορέψει όπως μια γυναίκα - αδύνατον!"
Jules Janin, 19ος αιώνας 

Γράφει η Δάφνη Μουρέλου*

Η μεγάλη εξιδανίκευση της γυναίκας στην ιστορία του δυτικού θεατρικού χορού έλαβε χώρα κατά τη ρομαντική περίοδο. Το ρομαντικό μπαλέτο είναι "θηλυκό" και κατά κύριο λόγο, προσωποκεντρικό. Μπαλαρίνες της εποχής όπως οι Marie Taglioni, Fanny Elssler, Carlotta Grisi, Fanny Cerrito και Lucile Granh σχεδόν θεοποιούνται, γίνονται οι μεγάλες star του ρομαντικού μπαλέτου. Ταυτόχρονα, ο ρόλος των αντρών υποβιβάζεται τρομερά, ενώ η κριτική της εποχής τους περιφρονεί και τους υποβαθμίζει. Ο βαθμός περιφρόνησης μάλιστα προς τους χορευτές είναι τέτοιος, ώστε επινοείται η danseuse en travesti, η χορεύτρια με αντρική ενδυμασία. Έτσι, κατά τη ρομαντική περίοδο υπάρχουν και περιπτώσεις γυναικών οι οποίες υποδύονται ρόλους που παραδοσιακά ήταν αντρικοί (ναύτες, κουρσάροι, κ.ο.κ).

Η μεγάλη αυτή εξιδανίκευση ωστόσο επί της ουσίας είναι συμβατή με το κυρίαρχο στερεότυπο του θηλυκού όπως αυτό συγκροτείται μέσα στο πλαίσιο της πατριαρχίας. Μπορεί η γυναίκα να βγαίνει στη δημόσια σφαίρα, αλλά παρ' όλα αυτά η λεπτεπίλεπτη, εύθραυστη, αιθέρια και χαριτωμένη μπαλαρίνα που συγχρόνως αποτελεί και το αντικείμενο του πόθου, επιβεβαιώνει τη σύλληψή της ως αδύναμου φύλου. Υπάρχει μια γενική συμφωνία, για παράδειγμα, ως προς το ότι η κλασική δομή του pas de deux αντικειμενοποιεί την μπαλαρίνα. Στο κλασικό pas de deux η χορεύτρια τοποθετείται σε μια θέση εξάρτησης από τον άντρα συγχορευτή, ο ρόλος του οποίου είναι να υποστηρίζει κάθε βήμα της και ταυτόχρονα, να την επιδεικνύει στο κοινό.

balarina 1

Έτσι, συχνά συναντάμε την άποψη πως τα κλασικά μπαλέτα είναι δυνατόν να ερμηνευτούν υπό το πρίσμα της "αντρικής ματιάς" (male gaze). Το μπαλέτο ως αναπαράσταση δηλαδή, μπορεί να ειδωθεί μέσα από το πρίσμα ενός πατριαρχικού βλέμματος, μιας οπτικής γωνίας ενός ετεροφυλόφιλου άντρα η οποία νομιμοποιεί τις άνισες σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως όλα τα κλασικά μπαλέτα είναι δημιουργήματα ανδρών. Επομένως, είναι γεγονός πως η μορφή της κλασικής μπαλαρίνας έχει συγκροτηθεί μέσα από την αντρική οπτική μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου, με ό,τι συμβολικές και σημειολογικές προεκτάσεις συνεπάγεται αυτό.1

Το γεγονός ότι το κλασικό μπαλέτο λαμβάνει πατριαρχικές διαστάσεις είναι εμφανές και σε επίπεδο εκπαίδευσης. Έρευνες επιβεβαιώνουν πως το μπαλέτο αντιμετωπίζεται συνήθως από τους εμπλεκόμενους ως μια υπερ-θηλυκοποιημένη δραστηριότητα. Το μπαλέτο ως ενασχόληση είναι συνδεδεμένο αποκλειστικά με τη γυναικεία δράση, δεν είναι τυχαίο ότι ακόμα και το αντρικό σώμα στον κλασικό χορό θεωρείται ότι διέπεται από μια υπερβολική θηλυπρέπεια. Ο άντρας, ένα πλάσμα "ειδικά φτιαγμένο για να κουβαλάει όπλο και σπαθί", είναι αδύνατο να λάβει μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο τις παραδοσιακές ιδιότητες που του προσδίδει ο πατριαρχικός λόγος.2

balarina 2

Η πατριαρχική διάσταση που λαμβάνει το κλασικό μπαλέτο είναι βαθιά ριζωμένη στη χορευτική εκπαίδευση. Η εξιδανικευμένη εικόνα της αιθέριας μπαλαρίνας αποτελεί πρότυπο στις περισσότερες ακαδημίες χορού ανά τον κόσμο μέχρι και σήμερα. Τα βασικά σωματικά χαρακτηριστικά τα οποία συνήθως θεωρούνται επιθυμητά για μια χορεύτρια μπαλέτου είναι τα μακριά άκρα, ο μακρύς λαιμός, το επίπεδο στήθος, και γενικότερα, ένα πολύ αδύνατο αλλά συγχρόνως δυνατό σώμα με τονισμένους μύες. Έτσι, η πίεση από την πλευρά του εκπαιδευτικού περιβάλλοντος για τη διαμόρφωση της επιθυμητής εικόνας του σώματος είναι πολύ συχνό φαινόμενο. Η συνεχόμενη ενασχόληση των χορευτριών με το σώμα τους στο πλαίσιο των μαθημάτων σε συνδυασμό με την πίεση ή τον ψυχολογικό πόλεμο που πολλές φορές δέχονται από τους δασκάλους οδηγεί σε εμμονές, στη διαμόρφωση διαστρεβλωμένης εικόνας για το σώμα και στην εμφάνιση διατροφικών διαταραχών.

Σύγχρονες διασκευές κλασικών έργων

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι σύγχρονες διασκευές κλασικών έργων, οι οποίες συχνά παίζουν με τα όρια του πατριαρχικού λόγου, όπως αυτός συγκροτείται στο πλαίσιο του κλασικού μπαλέτου. Παραδείγματος χάριν, η Λίμνη των Κύκνων του Βρετανού χορογράφου Matthew Bourne (1995) διαπραγματεύεται κατά κύριο λόγο την έννοια του φύλου. Ενώ στην κλασική Λίμνη των Κύκνων οι κύκνοι είναι γυναίκες, στη διασκευή του Bourne είναι άντρες, είναι πλάσματα που έχουν μια πολύ έντονη ζωώδη διάσταση. Οι κύκνοι του Bourne είναι ιδιαίτερα ανδροπρεπείς σε αντίθεση προς το αρχέτυπο του θηλυκού, αιθέριου, πανέμορφου κύκνου. Ο θεματικός άξονας της διασκευής αυτής κινείται γύρω από την αγάπη δύο αντρών, γύρω από την ομοφυλοφιλική έλξη μεταξύ του πρίγκιπα και του κύκνου. Παρά τον παράφορο έρωτα, στο τέλος ο πρίγκιπας πεθαίνει, κάτι το οποίο δεν συμβαίνει ποτέ στην κλασική εκδοχή του έργου. Στο πλαίσιο μιας εκτενούς ανάλυσης θα μπορούσε ίσως να υποστηρίξει κανείς πως ο θάνατος έχει εξισορροπητική λειτουργία, καθώς αποτρέπει τελικά την εξέλιξη της ομοφυλοφιλικής σχέσης μεταξύ των δύο αντρών. Έτσι, η κοινωνική τάξη διατηρείται και αυτό επιτρέπει στο κοινό να παρακολουθήσει το ειδύλλιο χωρίς να υπάρχει επίφοβο τέλος.

balarina 3

Ένα ανάλογο παιχνίδι με τα όρια του πατριαρχικού λόγου μπορεί να συναντήσει κανείς και στη διασκευή του Καρυοθραύστη από τον Αμερικανό χορογράφο Mark Morris (1991). Οι χιονονιφάδες, που είναι επίσης παραδοσιακά συνυφασμένες με το λεπτεπίλεπτο θηλυκό, σε αυτή την εκδοχή χορεύονται από άντρες και γυναίκες ταυτόχρονα.

balarina 4

Επίσης, ένα ακόμη παράδειγμα είναι τα Les Ballets Trockadero de Monte Carlo, το τραβεστί [sic] μπαλέτο το οποίο κατά κύριο λόγο ανεβάζει έργα του κλασικού ρεπερτορίου όπου τη θέση της μπαλαρίνας καταλαμβάνουν μυώδεις άντρες που κατά τα άλλα τηρούν τα παραδοσιακά γυναικεία κοστούμια, όπως επίσης και τη χρήση των pointes.

Πολλές από τις νεότερες διασκευές κλασικών έργων, λοιπόν, προκαλούν τα όρια του πατριαρχικού λόγου. Ωστόσο, το ερώτημα κατά πόσο τελικά τον ανατρέπουν ή όχι, σε ποιο βαθμό είναι ριζοσπαστικές, μπορεί να απαντηθεί μόνο μέσα από εκτενή ανάλυση σε κάθε παράδειγμα ξεχωριστά.

Η έμφυλη διάσταση του σύγχρονου χορού

Σε αντίθεση με το κλασικό μπαλέτο, οι σύγχρονες μορφές θεατρικού χορού διέπονται από μια γενικότερη λογική εκδημοκρατισμού, στο πλαίσιο της οποίας γίνονται αποδεκτοί όλοι οι σωματότυποι. Στον σύγχρονο χορό φαίνεται πως πραγματοποιείται υπέρβαση σε ό,τι αφορά τη στερεοτυπική εικόνα του θηλυκού που κυριαρχεί στο κλασικό μπαλέτο, καθώς το γυναικείο σώμα συχνά αποκτά μια αρκετά μυώδη και δυναμική διάσταση. Σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη αυτή έπαιξε το γεγονός ότι μεγάλο μέρος των πρωτοπόρων του σύγχρονου χορού, όπως οι Isadora Duncan, Ruth st Denis, Martha Graham και Doris Humphrey, ήταν γυναίκες. Έτσι, η χορευτική δημιουργία δεν ήταν πια μια αποκλειστικά αντρική πρακτική όπως συνέβαινε στο κλασικό μπαλέτο.

balarina 5

Doris Humphrey

Μέσα από αυτές τις εξελίξεις, το στερεότυπο της αδύνατης γυναικείας φιγούρας, η εικόνα της εύθραυστης μπαλαρίνας αρχίζει να τίθεται σταδιακά υπό αμφισβήτηση με το γυναικείο σώμα να παίρνει πιο ανδροπρεπείς διαστάσεις, προκαλώντας έτσι τις αυστηρές οριοθετήσεις της πατριαρχίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αλλαγής αποτελεί η Καναδή Louise Lecavalier, χορεύτρια με ιδιαίτερα ανδρόγυνο σωματότυπο.

balarina 6

Louise Lecavalier

Ωστόσο, η μεταβολή της εικόνας του γυναικείου σώματος δεν συνεπάγεται αυτόματα μεταστροφή στις κυρίαρχες αντιλήψεις περί φύλου, καθώς υπάρχουν περιπτώσεις σύγχρονων χορευτικών αναπαραστάσεων οι οποίες τείνουν να επικροτούν σε τελική ανάλυση τα παραδοσιακά στερεότυπα, παρά την αισθητή αλλαγή που πραγματοποιείται σε επίπεδο σωματότυπου.

Συμπερασματικά, λοιπόν, μπορεί να πει κανείς ότι παρατηρείται μια ενδιαφέρουσα μεταβολή σε ό,τι αφορά την σωματική εικόνα των δύο φύλων στο πεδίο του δυτικού θεατρικού χορού. Όπως αναφέρθηκε, στο πλαίσιο του κλασικού μπαλέτου συγκροτείται μια εικόνα του γυναικείου φύλου η οποία κατά κανόνα συμβαδίζει με τις κυρίαρχες αντιλήψεις της πατριαρχίας. Καθώς ως ενασχόληση είναι συνδεδεμένο αποκλειστικά με τη γυναικεία δράση, η σωματική εμφάνιση, αλλά και η γενικότερη παρουσία του άντρα στην μπαλετική σκηνή, θεωρείται ότι διέπεται από ιδιαίτερη θηλυπρέπεια.

Αντίθετα, στον σύγχρονο χορό η γυναικεία φιγούρα συχνά παίρνει ανδροπρεπείς διαστάσεις, προκαλώντας έτσι τις αυστηρές οριοθετήσεις της πατριαρχίας αναφορικά με το γυναικείο σώμα. Η σωματική εικόνα του αντρικού φύλου στον σύγχρονο χορό δεν παρουσιάζει κάποια παρέκκλιση, καθώς η συσσώρευση μυϊκής δύναμης και σωματικού όγκου είναι συμβατή με την στερεοτυπική εικόνα του αρσενικού σώματος στο πλαίσιο του πατριαρχικού λόγου.

Βέβαια, για να καταλήξει κανείς σε μια ασφαλή εκτίμηση σχετικά με το αν ανατρέπεται τελικά η ισχύς του πατριαρχικού λόγου ή όχι στις πιο σύγχρονες χορευτικές αναπαραστάσεις, οφείλει να τις προσεγγίζει και να τις αναλύει κατά περίπτωση.

Πηγές

Helen Thomas (2003), The Body, Dance and Cultural Theory, Palgrave Macmillan, Νέα Υόρκη

Ann Cooper Albright (1997), Choreographing Difference. The Body and Identity in Contemporary Dance, Wesleyan University Press, Η.Π.Α.

Lynn Garafola (1985), "The Travesty Dancer in Nineteenth Century Ballet", Dance Research Journal, University of Illinois Press

Trish Gorely, Rachel Holroyd & David Kirk (2003), "Muscularity, the Habitus and the Social Construction of Gender: towards a gender-relevant education", British Journal of Sociology of Education, Routledge, Vol. 2

* Η Δάφνη Μουρέλου είναι πολιτική επιστήμων και εκπονεί διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Είναι επίσης διπλωματούχος καθηγήτρια χορού.

1. Ενδεικτικά:

Helen Thomas (2003), The Body, Dance and Cultural Theory, Palgrave Macmillan, Νέα Υόρκη

Ann Cooper Albright (1997), Choreographing Difference. The Body and Identity in Contemporary Dance, Wesleyan University Press, Η.Π.Α.

Lynn Garafola (1985), "The Travesty Dancer in Nineteenth Century Ballet", Dance Research Journal, University of Illinois Press, Vol. 17, pp. 35-40

2. Βλ. για παράδειγμα: Trish Gorely, Rachel Holroyd & David Kirk (2003), "Muscularity, the Habitus and the Social Construction of Gender: towards a gender-relevant education", British Journal of Sociology of Education, Routledge, Vol. 24, σσ. 429-448

Πηγή: (προσπέλαση 1/2013) http://www.avgi.gr/ArticleActionshow.action?articleID=666743

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ