Menu
23 / 06 / 2018 - 10:19 pm
A Site By Your Side
A+ A A-

  • - Κατηγορία: ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ

mourning-at1

Στη συλλογή δοκιμίων, Smoke Gets in Your Eyes & Other Lessons from the Crematories, η Caitlin Doughty διερευνά πώς η ιατρικοποίηση του θανάτου, τον έχει μετατοπίσει από το σπίτι στο νοσοκομείο, και εκθέτει πώς η θαρραλέα δουλειά του εργολάβου κηδειών διαδραματίζεται πίσω από κλειστές πόρτες.

Τα δοκίμιά της, κοφτερά και διδακτικά, είναι υφασμένα με την ιστορία των περί θανάτου πρακτικών σε διαφορετικές κουλτούρες. «Το να μην είμαστε σήμερα αναγκασμένοι να βλέπουμε πτώματα, αποτελεί ένα προνόμιο του ανεπτυγμένου κόσμου. Μία τυπική μέρα στο Βαρανάσι, στις όχθες του Γάγγη στην Ινδία, φλέγονται από ογδόντα έως εκατό γκατ με αποτεφρώσεις νεκρών. Μετά από μια ιδιαιτέρως δημόσια αποτέφρωση (η οποία κάποιες φορές εκτελείται από μικρά παιδιά της «ανέγγιχτης» κάστας της Ινδίας) τα κόκκαλα και η τέφρα απελευθερώνονται στα νερά του ιερού ποταμού».

Αντιθέτως, στο γραφείο κηδειών του Όουκλαντ στην Καλιφόρνια, όπου εργάζεται η Doughty, πολύ λίγες οικογένειες επιλέγουν να παραβρίσκονται κατά την αποτέφρωση. Υπάρχει η επιλογή να επιτραπεί σε κάποιο μέλος της οικογένειας να «πατήσει το κουμπί» του κλιβάνου, αλλά όταν μια οικογένεια Κινέζων επιμένει να κάνει μία τελετή δίπλα στους φούρνους, συμπληρωμένη με αυτούς οι οποίοι, όπως υποψιάζεται η Doughty, είναι επαγγελματίες πενθώντες, η Doughty παλλινδρομεί προβάλλοντας το θρήνο ως ιδιωτική υπόθεση. Ο γκριζομάλλης συνεργάτης της Doughty, ο Mike, της λέει «Οφείλεις να τους αφήσεις να πατήσουν το κουμπί. Λατρεύουν το κουμπί.»

Ο θρήνος δεν είναι τόσο εύκολος όσο το πάτημα ενός κουμπιού, φυσικά

Το δοκίμιο της Francine Du Plessix Gray, At Large and at Small: The Work of Mourning, υποστηρίζει ότι ο θρήνος έχει γίνει φλέγουσα θεματική στην τέχνη. «Αν τα βιβλία αποτελούν κάποιο είδος προάγγελου για τον συλλογικό ψυχισμό, τα ταμπού ενάντια στο θέμα του θανάτου -ένα ζήτημα που αποκλείεται από τον δημόσιο λόγο αυστηρότερα, στις μέρες μας, από την πιο ιδιαίτερη σεξουαλικότητα- πιθανόν να αυξάνονται». Παραθέτει διάφορα δημοφιλή έργα, όπως το, Tuesdays with Morrie (1997), αρκετά βιβλία αυτο-βοήθειας για την αντιμετώπιση της απώλειας , από αυτής των παιδιών έως των κατοικιδίων, και τη διογκούμενη βιβλιογραφία σχετικά με τη χηρεία (ο αγαπημένος της τίτλος μεταξύ αυτών είναι o, I'm Grieving as Fast as I Can [Πενθώ όσο ταχύτερα μπορώ]). Η αποθέωση της λογοτεχνίας της χηρείας πρέπει να είναι το, The Year of Magical Thinking [Το Έτος της Μαγικής Περισυλλογής], ένα βιβλίο που θα μπορούσε εναλλακτικά να φέρει τον τίτλο, Πενθώ όσο πιο αργά και μεθοδικά μπορώ. Το βιβλίο της Didion απεικονίζει την ανεπάρκεια των εργαλείων του θρήνου, εν μέρει διερευνώντας τη σχετική βιβλιογραφία και εν μέρει αντλώντας από τον ξαφνικό θάνατο του συζύγου της, του συγγραφέα John Gregory Dunne. Το διάβασμα, οι συζητήσεις, το κλάμα, η έκφραση οργής κατά των θεών (ή σε όποιον θεό μπορεί κανείς να πιστεύει), τίποτα δεν μοιάζει αρκετό γι' αυτήν.

mourning-at2

Επιπλέον, οι γυναίκες είναι αυτές που επιδίδονται στη μανία (ίσως πρόκειται περισσότερο περί ενός μακάβριου χόμπι) της κατασκευής λευκωμάτων μνήμης. Τα λευκώματα μνήμης έχουν γίνει επιχείρηση εντυπωσιακών διαστάσεων, όπως αναδεικνύει η Anne Blue Willis στο δοκίμιο, Mourning Becomes Hers: Women, Tradition, and Memory Albums [Ο θρήνος γίνεται δικός της: Γυναίκες, Παράδοση και Λευκώματα Μνήμης]. Πάρτε, για παράδειγμα, την επιχείρηση Creative Memories, η οποία ιδρύθηκε το 1987 και βασίστηκε στην πώληση υλικών και την επίδειξη τεχνικών για κατασκευή λευκωμάτων μνήμης κατ' οίκον, από ένα δίκτυο γυναικών, σε άλλες γυναίκες. Μέχρι το 2004, η επιχείρηση κοστολογείτο σε 2,25 δισεκατομμύρια δολλάρια και περιλάμβανε εξειδικευμένους ιστότοπους, εργαλεία και υλικά. Τα λευκώματα μνήμης είναι μέρος του σύγχρονου ενθουσιασμού για το scrapbooking (οι γυναίκες της Creative Memories, βέβαια, προτιμούν τον όρο «κατασκευή λευκωμάτων», επειδή, ενώ το scrapbooking είναι ένα είδος χόμπι ή χειροτεχνίας, «η κατασκευή λευκωμάτων-ενθυμίων σχετίζεται περισσότερο με τη δημιουργία κοινωνικών δεσμών, τον εμπλουτισμό των ζωών μας και τη συγκρότηση μιας διαγενεακής οικογενειακής κληρονομιάς»). Εστιάζοντας στη θρησκεία και τη διαφύλαξη, αυτά τα λευκώματα υποθάλπουν, κατά την Willis, «έναν παράπλευρο φεμινισμό, στον οποίο μια γυναίκα εκφράζει εμπρόθετη δράση, διεκδικεί τη φωνή της και δηλώνει την περιπλοκότητα ολόκληρης της ανθρώπινης οντότητάς της, όλα αυτά χρησιμοποιώντας κώδικες οι οποίοι, εκ πρώτης όψεως, φαίνεται να συνάδουν με την πατριαρχία». Η όλη διαδικασία κατασκευής λευκωμάτων μνήμης μοιάζει να στρέφεται προς τον θάνατο, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο στρέφεται εκεί και ο χριστιανισμός: αυτοί οι οποίοι κατασκευάζουν τις καλύτερες αναμνήσεις, όπως αυτοί που ζουν σύμφωνα με τους κανόνες του θεού, θα διαφυλαχθούν στη γη και θα ανταμειφθούν στον παράδεισο.

mourning-at3Τα λευκώματα μνήμης, τα δημοφιλή βιβλία, ακόμη και η οικογένεια που ήθελε να πατήσει το κουμπί στο κρεματόριο, όλα αυτά τα ιστορικά στιγμιότυπα, εκτυλίσσονται γύρω από μία ιδιαίτερα νεφελώδη και ασαφή διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στον δημόσιο και τον ιδιωτικό θρήνο. Κάποτε όλοι γνώριζαν πως μια οικογένεια βίωνε μια απώλεια, επειδή ντυνόταν με πένθιμα ρούχα. Αυτά τα ρούχα και αξεσουάρ εκτίθενται τώρα, όλο τον Φεβρουάριο του 2015, στην έκθεση του Metropolitan Museum of Art, Death Becomes Her: A Century of Mourning Attire, στη Νέα Υόρκη. Η περιδιάβαση στην έκθεση δεν αποτελεί μόνο μία ξενάγηση στις τάσεις της μόδας κατά τη Βικτωριανή και την Εδουαρδιανή εποχή, μιας και τα φορέματα συχνά βασίζονταν στα εκάστοτε δημοφιλή στυλ, αλλά αποτελεί και ξενάγηση από την εποχή της ραπτικής στο χέρι, έως την επέλαση της Βιομηχανικής Επανάστασης, όπου η μαζική παραγωγή υφασμάτων οδήγησε σε επώνυμα πένθιμα ρούχα. Τα επώνυμα πένθιμα ενδύματα πωλούνταν ενίοτε σε καταστήματα που προμήθευαν μοντέρνες γυναίκες, οι οποίες αναγκάζονταν να αλλάξουν ολόκληρη την γκαρνταρόμπα τους, όταν συνέβαινε κάποιος θάνατος στην οικογένεια.

Τα πένθιμα ενδύματα ήταν ένα σήμα προς τον κόσμο, ότι μια οικογένεια -στην πραγματικότητα μια γυναίκα, αφού τα αντίστοιχα ρούχα των ανδρών δε διέφεραν σημαντικά από τα συνήθη σκούρα κοστούμια και καπέλα- είχε βιώσει κάποια απώλεια.

Τα ρούχα μιας κυρίας γίνονταν, όσο απομακρυνόταν χρονικά η απώλεια, σταδιακά λιγότερο κατηφή, ενώ η διάρκεια της περιόδου πένθους εξαρτιόταν από την εγγύτητα της σχέσης της με τον εκκλιπόντα. Μια χήρα φορούσε πένθιμα ενδύματα για δύο χρόνια, ενώ μια γυναίκα, η οποία έχασε κάποιον γονιό ή παιδί, τα φορούσε για έναν χρόνο. Τα αυξανόμενης δημοτικότητας γυναικεία περιοδικά παρήχαν μοντέλα ρούχων που οι μοδίστρες και οι «καπελούδες» της εποχής μπορούσαν να αντιγράψουν (ένα πένθιμο φόρεμα εξυπακούεται ότι χρειαζόταν και ένα κάλυμμα για το κεφάλι, σχεδιασμένο ειδικά για να ταιριάζει). Υπάρχουν αντεγραμμένα φορέματα στην έκθεση, επίσης. Κλασική είναι η συμβουλή (όλα τα παραθέματα που ακολουθούν, προβάλλονται στους τοίχους της έκθεσης):

«Στις ΗΠΑ δεν έχουν καθοριστεί προδιαγεγραμμένες χρονικές περίοδοι για το ντύσιμο με πένθιμα ενδύματα... Το πιο έντονο πένθος φοριέται από μια χήρα για τον χαμό του άνδρα της. Φοριέται για δύο χρόνια, ίσως και περισσότερο... Τα πένθιμα ρούχα για τον πατέρα ή τη μητέρα φοριούνται για έναν χρόνο... Το πένθος για έναν αδελφό ή μία αδελφή φοριέται για έξι μήνες» έγραφαν οι Walter R. Houghton et al στο, Etiquette and Rules of Politeness, το 1889.

Ανάμεσα στα πιο ενδιαφέροντα εκθέματα της έκθεσης βρίσκονται τα πένθιμα κοσμήματα. Τα διαμάντια, όντας άχρωμα, θεωρούνταν κατάλληλο υλικό για τα κοσμήματα πένθους, όπως και ο λιγνίτης, εφόσον ήταν μαύρος. Τα μαργαριτάρια συχνά αναπαριστούσαν δάκρυα, σε καρφίτσες. Τα πιο περίτεχνα κομμάτια, όπως ένα περιδέραιο με μια ιτιά, όπου η («κλαίουσα») ιτιά αποτελεί ένα σύνηθες σύμβολο θρήνου, μπορούσαν να ενσωματώνουν στο σχέδιο μια τούφα από τα μαλλιά του αγαπημένου εκκλιπόντος.

Τα στάδια των πένθιμων ενδυμάτων περιλάμβαναν διαβαθμίσεις, από απλά μαύρα φορέματα, συνήθως από κρέπι, σε γκρι και μωβ φορέματα, με δαντέλα ή άλλα διακοσμητικά, στη φάση που κάποιες φορές λεγόταν μισό-πένθος.

mourning-at4Τα φορέματα σταδιακά διαβαθμίζονταν από περισσότερο σε λιγότερο σεμνά, όσο ο χρόνος του πένθους περνούσε. Τα ψηλά κολάρα αντικαθίσταντο από τετράγωνα κοψίματα στο λαιμό και τα μακριά μανίκια περιορίζονταν, ώστε να φαίνεται μεγαλύτερο κομμάτι του δέρματος στα χέρια. Τα πένθιμα ρούχα βρίσκονταν στο ζενίθ τους κατά την εποχή της βασίλισσας Βικτωρίας, η οποία επίσης τα φορούσε λόγω του θανάτου του συντρόφου της, Πρίγκιπα Άλμπερτ, από το 1861 έως τον θάνατό της, το 1901. Επειδή τα βασιλικά πρόσωπα επηρέαζαν συχνά τις τάσεις της μόδας, η επιλογή της Βασίλισσας επηρέασε τους κοινωνικούς κανόνες, όμως κάποιοι την θεωρούσαν λίγο υπερβολική:

«Η αυτής μεγαλειότης είναι λίγο πίσω από το πνεύμα των καιρών, σχετικά με τους κανονισμούς του πένθους. Συνηγορεί υπέρ της απόλυτης απόσυρσης, στην περίπτωση των τεθλιμμένων ανθρώπων, και υπέρ των πιο θλιβερών σημείων εξωτερικευμένου πένθους», λέει η Sarah A. Southall Tooley στο, The Personal Life of Queen Victoria, που εκδόθηκε το 1897.

Έχει ενδιαφέρον το γεγονός ότι, όταν η Βασίλισσα πέθανε, ολόκληρη η χώρα (ή, μάλλον, οι πιο «μοδάτοι»), την αντέγραψε. «Τον Ιούνιο του 1901, η Βασίλισσα Βικτωρία πέθανε... Πενθούσαμε όλοι βαθειά και οι κυρίες φορούσαν κρεπ βέλα, σαν χήρες. Περπατώντας προς την ειδική άμαξα που μετέφερε τη σορό, ο Marlborough μου έκανε ένα από τα σπάνια κοπλιμέντα του, όταν μου είπε 'Αν πεθάνω, βλέπω πως δε θα παραμείνεις χήρα για πολύ'», έγραψε η Consuelo Vanderbilt Balsan.

Η νύφη της Βασίλισσας Βικτωρίας, Αλεξάνδρα, επέλεξε ανοικτά έντονα χρώματα στα δικά της πένθιμα φορέματα. Η αίσθηση της δικαιοσύνης και της ευπρέπειας, την οποία εισήγαγε η Βικτωρία, δε θα έβλεπαν την αυγή του 20ού αιώνα.

Σύγχυση επικράτησε ακόμη όταν το μαύρο χρώμα άρχισε να φοριέται και από μη-πενθούσες. Όπως υπονοεί η Balsan πιο πάνω, η μαυροφορεμένη χήρα μπορούσε να αποτελεί μάλλον αντικείμενο οίκτου, παρά επιθυμίας. «Το μαύρο έχει φορεθεί τόσο εκτενώς για τόσο πολύ καιρό, ώστε δεν είναι πλέον εύκολο να ξεχωρίσει κανείς αυτές που πενθούν από αυτές που δεν πενθούν. Είναι ένα οικονομικό ντύσιμο και προσδίδει έναν αέρα φινέτσας, εκεί όπου, σε άλλες συνθήκες, μπορεί να λείπει», έγραψε η Ella Rodman Church στο άρθρο, How to Dress Becomingly: In Mourning, στο, Arthur's Home Magazine. Αν το μαύρο πλέον αντιπροσωπεύει το εκλεπτυσμένο ντύσιμο, πώς θα ξεχωρίζουν οι πενθούσες; Αυτό το φορτισμένο θέμα ενέπνευσε σε πολλούς ένα δεοντολογικό ερώτημα και, περισσότερα από μερικά, δηκτικά σχόλια: «Τα πένθιμα ενδύματα έχουν αυτήν τη χρησιμότητα. Είναι μια ασπίδα για τον πραγματικά πενθώντα και συχνά ένα προσωπείο ευπρέπειας για αυτόν που θα έπρεπε να πενθεί, αλλά δεν το κάνει», έγραψε η Mary Elizabeth Wilson Sherwood στο, Manners and Social Usages (1887). Το «προσωπείο ευπρέπειας», ωστόσο, δε θα διαρκούσε για πολύ ακόμη.

Το μοιραίο πλήγμα στην πένθιμη περιβολή, ήρθε από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Με τους θανάτους τόσων νεαρών ανδρών, τα έθιμα άλλαξαν. Τα πένθιμα ρούχα έγιναν παρωχημένα. Όπως το έθετε ένα άρθρο στην αμερικανική Vogue το 1918 «... η όλη αίσθηση σχετικά με τα πένθιμα ρούχα έχει μεταβληθεί. Παλαιότερα το έθιμο είχε μία διττή σημασία. Ήταν αφενός ένα είδος απότισης φόρου τιμής στον νεκρό και αφετέρου δήλωνε την απομόνωση της πενθούσας... Ο πόλεμος έχει μετριάσει τα παλιά έθιμα του πένθους... ο ρόλος της γυναίκας στον πόλεμο δεν είναι μόνο να αφιερώνει τον εαυτό της, τον χρόνο και τη δουλειά της, αλλά και τους αγαπημένους της. Οι γυναίκες ένιωσαν, δικαίως, ότι η επίδοση σε προσωπικό πένθος, ακόμη και στο βαθμό της ένδυσης, ήταν ασύμβατη με το καθήκον στους εαυτούς τους, στην πατρίδα τους και στους άνδρες που έδιναν τις ζωές τους». Επομένως, το πένθος άρχισε και πάλι να υπαναχωρεί στη σκιά του ιδιωτικού, παρά τον εναπομείναντα συσχετισμό των σκούρων ρούχων με το πένθος, στο δυτικό πολιτισμό (βέβαια, θα μπορούσε να σταθεί εδώ μία υπόθεση για το παιχνίδι «Χήρα ή Goth;», όσον αφορά σε κάποια ντυσίματα). Αυτό το οποίο χάσαμε, όπως αναδεικνύεται από τα βιβλία της Doughty και της Didion, είναι ένας τρόπος να αναγνωρίσουμε τους πενθούντες και να τους δώσουμε τον κοινωνικό χώρο και την ανθρώπινη ανακούφιση που μπορεί να έχουν ανάγκη.

Μετάφραση: LesAndMore

Πηγή: http://daily.jstor.org/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ