Menu
14 / 12 / 2017 - 04:36 am
A Site By Your Side
A+ A A-

  • - Κατηγορία: ΣΙΝΕΜΑ

kemes-tarkovski1

Του Γιάννη Φραγκούλη

Το έργο του Αντρέι Ταρκόφσκι έχει χαρακτηριστεί ως «πνευματικό», «ποιητικό», ακόμη «ιδεαλιστικό» ή «μεταφυσικό».

Χαρακτηρισμοί που χάνουν το νόημά τους όταν δεν υποστηρίζονται από ουσιαστική ανάλυση σε βάθος. Άλλωστε ο ίδιος ο Ταρκόφσκι πολλές από τις κατηγορίες ή τους επαίνους, που απεύθυναν στο πρόσωπό του, είχε αρνηθεί κατηγορηματικά να τις δεχτεί, χωρίς να διευκρινίζει το γιατί. Η Τέχνη δεν υπάρχει για να εξηγεί, αλλά για να μας δίνει ερεθίσματα. Και ο Ταρκόφσκι υπηρετούσε την Τέχνη με απόλυτο σεβασμό. Σε αυτήν εδώ την αναφορά μας, θα επικεντρώσουμε σε ένα θέμα που δεν έχει συζητηθεί πολύ: Πώς μέσα από το απλό μπορούμε να δούμε το περίπλοκο στο φιλμικό έργο του Αντρέι Ταρκόφσκι.

 

Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΛΟΥ

Αυτό που θα έπρεπε να δούμε απ' την αρχή, κάνοντας μια ανάλυση προς αυτή την κατεύθυνση, είναι αν ο δημιουργός αυτών των ταινιών χρησιμοποιεί σύμβολα για να δομήσει το λόγο του. Ο ίδιος είχε αρνηθεί τη χρήση των συμβόλων. Αν θέλουμε όμως να κάνουμε μια σωστή δομική ανάλυση, σε πρώτο επίπεδο, θα πρέπει να δούμε αν όντως υπάρχει η χρήση των συμβόλων και πού αυτή αποσκοπεί.

Διαβάζοντας με προσοχή τις ταινίες του Ταρκόφσκι θα δούμε ότι δεν υπάρχει εμφανής χρήση των συμβόλων, σαν πρωτογενείς αφηγηματικές δομές, όπως για παράδειγμα στο Φελίνι, στο «Σατυρικόν» όπου θα μπορούσαμε να το δούμε με μεγαλύτερη καθαρότητα. Το σύμβολο δεν είναι μια σχεδόν αυτοτελής αφηγηματική μονάδα που θα μπορούσε να συνδυαστεί με άλλα για να παράξει το νόημα. Μια νοηματική δομή που θα μπορούσε να υπάρξει από μόνη, έστω με τις ασάφειές της. Μπορούμε άραγε να βρούμε τα σύμβολα σε ένα δεύτερο ή τρίτο επίπεδο σημείωσης; Θα προσπαθήσουμε λοιπόν να τεμαχίσουμε το φιλμικό έργο του χωρίς να χάσουμε την έννοια του συνολικού έργου, αν χάσουμε την εικόνα του όλου υπάρχει ο κίνδυνος να αποπροσανατολιστεί η ανάλυσή μας και να οδηγηθούμε σε συμπεράσματα που θα είναι μακριά από το σκοπό αυτής της μελέτης.

Το σύμβολο, σύμφωνα με τη θεωρία της γλωσσολογίας, έχει τη λειτουργία, όταν επαναλαμβάνεται κάποιες φορές σε ανάλογα σημεία του λόγου, να μεταμορφώνεται σε σημείο, μέσα σε μία σημειακή συνάρτηση και, με αυτό τον τρόπο, να ορίζει μια νέα μορφή του λόγου. Άποψη που την θεμελίωσαν οι φορμαλιστές και αναπτύχθηκε πολύ στα κέντρα γλωσσολογίας της Πράγας και της Μόσχας. Έτσι όταν ένα σύμβολο επαναλαμβάνεται, στην εκφορά του λόγου, μπαίνει σε ένα κώδικα και συγχρόνως τον μετατρέπει σε κάποια άλλη μορφή. Με αυτό τον τρόπο έχουμε τη σταδιακή εκτροπή του λόγου.

kemes-tarkovski2

Φαίνεται ότι ο Ταρκόφσκι ήξερε καλά αυτή τη θεωρία. Από την πρώτη του κιόλας ταινία, οι «Δολοφόνοι», βλέπουμε ένα αφηγηματικό μοτίβο να επαναλαμβάνεται έτσι ώστε το απόλυτα ρεαλιστικό φιλμ νουάρ να πάρει μια μορφή ποιητικού ρεαλισμού. Βέβαια, σε αυτή την ταινία, αυτή η μορφή του λόγου δεν έχει ξεκάθαρη ανάπτυξη. Στην ταινία «Το βιολί και οδοστρωτήρας», στην πτυχιακή του, θα δούμε αυτή τη λειτουργία να παίρνει μια πολύ ξεκάθαρη μορφή. Οι παραμικρές λεπτομέρειες δε χρησιμεύουν σε τίποτε άλλο από το να μας δηλώσουν ότι έχουμε να κάνουμε με μια μεσοαστικής νοοτροπίας οικογένεια, κάτι που έχει μεταφερθεί και στο παιδί που μαθαίνει βιολί, κάνοντάς το αντικοινωνικό και δύστροπο. Είναι ξεκάθαρο ότι τα αντικείμενα, το ίδιο το βιολί, τα κτίρια, οι συμπεριφορές, όλα έχουν συμβολοποιηθεί και χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν μια κατάσταση με έμμεσο τρόπο, ο οποίος γίνεται πιο ξεκάθαρος στο τέλος της ταινίας.

Ένα πρώτο συμπέρασμα που θα μπορούσαμε να εξάγουμε είναι ότι τα σύμβολα στις ταινίες του Ρώσου δημιουργού υποστηρίζουν μια αφήγηση που ήδη αναπτύσσεται και την δυναμώνουν. Δεν εδραιώνουν τη δική τους αφήγηση, αφήνοντας το κεντρικό νόημα να βρίσκεται κάτω από αυτή την ανάπτυξη, σε δεύτερο επίπεδο σημασιοδότησης. Αυτό μπορεί να γίνει πιο κατανοητό στα «Παιδικά χρόνια του Ιβάν», όπου το σύμβολο κάνει πιο έντονη αυτή την αφήγηση που έχει αναπτυχθεί από την αρχή της ταινίας και ολοκληρώνεται, με έναν απόλυτα ρεαλιστικό τρόπο, στο τέλος της ταινίας.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΑΠΛΟ;

Ας πάμε πάλι πίσω. Καλό θα ήταν να θέσουμε πλέον την ερώτηση: τι είναι, στην ουσία, το απλό, ποια είναι η μορφή και το περιεχόμενό του; Ή, για να το πούμε διαφορετικά, πόσο απλό είναι το απλό; Αν δούμε ότι σε αυτές τις αφηγηματικές δομές οι αντιθέσεις έχουν έναν πρωταρχικό ρόλο, τότε θα καταλάβουμε ότι μέσα σε ένα απλό, άκρως ρεαλιστικό κομμάτι, θα μπορούσε να υπάρχει μια περίπλοκη δομή, η οποία θα αναπτυχθεί αργότερα.

Στο «Solaris» μια πάρα πολύ απλή αφηγηματική ενέργεια, όπως η βόλτα του ψυχολόγου στη φύση, λίγο πριν να πάει στο διάστημα, χάνει αυτή τη φαινομενική απλούστευσή της όταν θα δούμε τις συμπεριφορές του στο διαστημικό σταθμό. Η ζωή του Ιβάν αποκτά γιγαντιαία σημασία, σχεδόν στο τέλος της ταινίας, όταν όλη η αφήγηση έχει ξεδιπλωθεί. Αυτό λοιπόν θα πρέπει να μας βάλει σε σκέψεις και να μας παροτρύνει να κάνουμε μια πιο μεγάλη ανάλυση για να δούμε τη δομή της «απλής» αφηγηματικής μορφής στο έργο του Ταρκόφσκι.

Αν μπούμε σε αυτή τη διαδικασία τότε θα ανακαλύψουμε ότι αυτό που θα ονομάζαμε μια απλή μορφή αφήγησης στο φιλμικό του έργο αποτελείται από μικροδομές. Σε αυτές περιέχονται αφηγηματικά στοιχεία που αποκτούν τη μορφή του συμβόλου. Με αυτό τον τρόπο θα έπρεπε να δούμε αυτές τις δομές σαν ένα πρίσμα, όπου σε κάποια σημεία του μπορούν να συνδεθούν άλλα, άλλες αφηγηματικές δομές, για να γίνει μια αλυσιδωτή αντίδραση -όπως θα λέγαμε για τις χημικές ενώσεις- η οποία θα ξεφύγει τελικά από το ίδιο το φιλμικό κείμενο και θα ανοιχθεί στην κοινωνία. Η φαινομενικά απλή μορφή στο έργο του Ταρκόφσκι έχει τα στοιχεία που θα μπορούσαν να κάνουν μια σύνδεση διαμέσου των δομών του ίδιου του έργου, αλλά και άλλων που έχουν ήδη εκτεθεί στην κοινωνία και στην Ιστορία.

Με αυτή ακριβώς την έννοια, το απλό χάνει αυτό το χαρακτήρα του και γίνεται περίπλοκο. Συγχρόνως όμως παραμένει μια απλή δομή εύκολη στην αντίληψη και πρόσφορη στη μελέτη. Αυτή είναι μια αντίθεση που θα την βρούμε σε όλα τα έργα που ακολουθούν τη διαδικασία της διαλεκτικής του Ηράκλειτου, του Χέγκελ, του Μαρξ και του Ένγκελς. Μπαίνει λοιπόν ο θεατής σε μια διαδικασία ανάγνωσης που αλλάζει το κείμενο, άλλοτε προοδευτικά και άλλοτε με επαναστατική ορμή. Αυτή είναι ίσως η αιτία που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε το έργο του Αντρέι Ταρκόφσκι ποιητικό.

ΤΟ ΠΕΡΙΠΛΟΚΟ ΑΠΛΟΥΣΤΕΥΕΤΑΙ

Ξεκινήσαμε θεωρώντας ότι οι απλοϊκές μορφές αφήγησης είναι όντως απλοϊκές, στο φιλμικό έργο του Ταρκόφσκι, για να καταλήξουμε ότι μάλλον δεν είναι έτσι. Εκεί βρήκαμε τη διαλεκτική και τα πράγματα άρχισαν κάπως να ξεκαθαρίζουν. Μένει τώρα να κάνουμε την αντίστροφη διαδικασία. Είναι ο μοναδικός τρόπος για να ξεφύγουμε από το περιοριστικό πλαίσιο του φιλμικού του έργου και να πάμε στο χώρο της παγκόσμιας αφήγησης.

Είμαστε αναγκασμένοι να συνεχίσουμε τη δομική ανάλυση έτσι όπως την επιχειρήσαμε για την απλή μορφή αφήγησης. Οι σύνδεσμοι από τη μια δομή στην άλλη δημιουργούν ένα αφηγηματικό σύμπαν αρκετά περίπλοκο. Δύσκολο να το καταλάβεις. Εκτός και αν αφεθείς στη ροή της αφήγησης και την ζήσεις βιωματικά. Εδώ, λοιπόν, έχουμε από τη μία πλευρά το έργο και από την άλλη την αποδοχή από το κοινό. Δύο διαφορετικές σφαίρες που κάποια στιγμή θα συγκρουστούν για να μπει ο ένας στον άλλο. Η έκρηξη θα γίνει αν ο θεατής δεν είναι έτοιμος να δεχτεί τα ερεθίσματα του φιλμικού κειμένου. Η γονιμοποίηση θα λάβει χώρα αν ο θεατής μετατραπεί σε αναγνώστη του κειμένου και περάσει από την παθητική στάση στην ενεργητική: στη συνδημιουργία ενός άλλου έργου που γίνεται ασυνείδητα, σε ανύποπτο χρονικό διάστημα και με τη συμμετοχή όλων των αισθήσεων του θεατή. Πάντα με την απουσία του σκηνοθέτη-δημιουργού. Αυτή είναι η πολυπλοκότητα. Είναι όμως;

kemes-tarkovski3

Αν όντως δεχτούμε την αφήγηση σα να ήταν ένα ζωντανό ον, απόλυτα φιλικό με εμάς, σα μια ευκαιρία να δούμε κάτι άλλο, εντελώς διαφορετικό, τότε ξαφνικά σπάει η πολυπλοκότητα και μας κερδίζει το πολύ απλό και σε αυτό φωλιάζουμε για να γεννηθούμε ξανά με μια άλλη μορφή. Παίζει ρόλο πώς θα δεις την ταινία, η διάθεσή σου, ο χώρος, τα ακούσματα εκείνης της στιγμής της προβολής, τι έκανες πριν, τα προγενέστερα ερεθίσματά σου. Έχουμε την εικόνα ενός απολύτου χάους. Πώς αυτά θα ξεκαθαρίσουν;

Μιλήσαμε για μικροδομές όπου ελλοχεύουν στοιχεία που θα ενωθούν με άλλα για να φτιάξουν μια αφηγηματική αλληλουχία. Όταν αυτή η αλληλουχία θα έχει μια μορφή, τότε θα γίνουν οι ενώσεις αυτές που θα «τακτοποιήσουν» το χαοτικό σύμπαν, όπως περιγράψαμε παραπάνω. Δεν είναι τυχαίο ότι η Τζούλια Κρίστεβα παρομοιάζει αυτή την ένωση με αυτή των πρωτεϊνών στο DNA ή στο RNA. Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για τη κβαντική θεωρία που με μαθηματικό τρόπο τακτοποιεί το χάος και του δίνει μια απλούστατη μορφή. Κάτι ανάλογο γίνεται και εδώ.

Το όραμα του ψυχολόγου-αστροναύτη, στο «Solaris», μπορεί να ταυτιστεί με μια στιγμή από την ερωτική ζωή μας. Τότε το διάστημα πλησιάζει τη γη και η άγνωστη γη της Ρωσίας μας γίνεται οικεία. Με άλλα λόγια γίνεται δική μας. Τα παιδικά μας χρόνια ταυτίζονται με αυτά του Ιβάν και με αυτά του μικρού βιολιστή, ένας κόσμος γεννιέται που ξεπερνά τη μια ταινία, «μπερδεύει» τις κόπιες και φτιάχνει ένα άλλο έργο που, αυτή τη φορά, είναι και δικό σου, θεατή.

ΣΑΝ ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Με αυτό τον τρόπο ο κινηματογράφος του Ταρκόφσκι γίνεται πολύ απλός. Εύκολος να κατανοηθεί από τον οποιονδήποτε, με την προϋπόθεση να θέλει να συμμετάσχει σε αυτή θεία δημιουργία. Τότε κερδίζει στο βίωμα και ανακαλύπτει μια άλλη μορφή της ζωής του.

Είναι αυτό μεταφυσική; Είναι ιδεαλισμός; Αυτά τα ερωτήματα δεν έχουν πλέον νόημα. Ο κινηματογράφος, με αυτή την έννοια, είναι ζωή. Και είναι ευλογία -δε μας ενδιαφέρει από ποιο ον ή από πια κατάσταση- είναι σημαντικό να ζήσουμε αυτή τη στιγμή. Νομίζω ότι έχει γίνει κατανοητό ότι το πνευματικό με το υλικό ταυτίζονται σε τέτοιο βαθμό που δεν μπορεί να τα ξεχωρίσει κανένας. Κατά συνέπεια τόσο οι κατηγορίες εναντίον στον Ταρκόφσκι, από τους Σοβιετικούς λογοκριτές του, όσο και οι έπαινοι από τους δυτικούς εμπόρους του θρησκευτικού πνεύματος, ήταν λόγια καινά νοήματος και μάλλον ύποπτα.

Ευτυχώς υπήρξαν και άλλες περιπτώσεις, εκτός του Αντρέι Ταρκόφσκι, σκηνοθετών που ήθελαν και κατάφεραν να κάνουν αυτή την πολύ σημαντική ένωση πνευματικού και υλικού στο φιλμικό τους έργο. Πιθανόν αυτοί να είναι η αιτία που ο κινηματογράφος υπάρχει ακόμα σαν τέχνη...

Ή

«Ο άνθρωπος έχει ένα κορμί,

ένα και μοναδικό,

και η ψυχή βαρέθηκε πια

να στριμώχνεται σ' ένα περίβλημα

μ' αυτιά και μάτια σε μέγεθος πεντάρας,

και δέρμα, ζάρα τη ζάρα,

να συγκαλύπτει μια σκευή όλο κόκαλα. (...)

Κι εγώ ονειρεύομαι μια άλλη ψυχή,

ντυμένη μ' άλλα ρούχα

να φλέγεται καθώς τρέχει

από την ατολμία προς την ελπίδα,

άυλη κι ανίσκιωτη

σαν φλόγα να ταξιδεύει πάνω στη γη,

και στο τραπέζι πίσω της αφήνει μια πασχαλιά

να την θυμούνται. (...)

(Απόσπασμα από το ποίημα «Ευρυδίκη» του Αρσένι Ταρκόφσκι, πατέρα του Αντρέι.)

Ας αφεθούμε στην τέχνη τους γυμνοί από το ένδυμα του ειδικού και έτοιμοι να δεχτούμε τα νέα ερεθίσματα.

Πηγή: http://kemes.wordpress.com/

gay, γκέι, ομοφυλόφιλος, ομοφυλόφιλη, λεσβία, ομοφυλόφιλοι, ομοφυλόφιλων, λεσβίες, τρανσέξουαλ, τρανς, αμφιφυλόφιλοι, LGBT, ΛΟΑΤ, ομοφοβία, γνωριμίες, φύλο, σεξουαλικότητα, πορνεία, σεξουαλικός, γυναίκα, ομοφυλοφιλία, λεσβιακή

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ