Menu
21 / 10 / 2017 - 01:21 pm
A Site By Your Side
A+ A A-

  • - Κατηγορία: ΣΙΝΕΜΑ

frinta-tonia

Στο έργο τους «Αινίγματα της Σφίγγας» (1977) οι σημαντικοί θεωρητικοί του κινηματογράφου L. Mulvey και P. Wollen θέτουν τη θεμελιώδη δυσκολία την οποία αντιμετωπίζουν όσοι προσπαθούν να ορίσουν την γυναικεία ιδιαιτερότητα στο χώρο της δημιουργίας:

«Οι γυναίκες στην πατριαρχία αντιμετωπίζουν μία ατέλειωτη σειρά απειλών και διλημμάτων που τους είναι δύσκολο να λύσουν, γιατί η κουλτούρα που μέσα στα πλαίσιά της πρέπει να σκεφθούν δεν είναι δική τους»

Με την σημαντική αυτή δυσκολία κλήθηκαν να αναμετρηθούν όσες γυναίκες την επαύριο της μεταπολίτευσης βρέθηκαν στο χώρο της κινηματογραφικής δημιουργίας, ύστερα από την ιδιαίτερα ελπιδοφόρα κοινωνικά και πολιτιστικά δεκαετία του '60 και τη σκληρή νύχτα της επταετίας 1967-74. Θεωρώ καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι οι δύο μεγάλες απούσες σκηνοθέτιδες του μεταπολιτευτικού Ελληνικού κινηματογράφου, απούσες αλλά τόσο παρούσες σήμερα, η Φρίντα Λιάππα και η Τώνια Μαρκετάκη υπήρξαν πολιτικές κρατούμενες την περίοδο της δικτατορίας και στη συνέχεια έζησαν για κάποια χρόνια στο εξωτερικό πριν επανέλθουν στην Ελλάδα και σκηνοθετήσουν τις ταινίες τους. Η Φρίντα των νυχτερινών δρόμων της αγάπης δημοσιεύει το 1966 σε φοιτητικό περιοδικό τα πρώτα της ποιήματα, καθώς και κείμενα για το θέατρο αναπτύσσοντας παράλληλα συνδικαλιστική δράση και αντιδικτατορική μετά το πραξικόπημα του 1967. Το 1968 συλλαμβάνεται, φυλακίζεται και καταδικάζεται σε έξι χρόνια με πενταετή αναστολή και διαγραφή από το Πανεπιστήμιο. Το 1973 φεύγει από την Ελλάδα και σπουδάζει στο London Film School. Επανέρχεται μετά το τέλος της δικτατορίας το 1974. Το 1977 σκηνοθετεί το «Μια ζωή σε θυμάμαι να φεύγεις» και το 1980 το «Απεταξάμην», δύο σημαντικές ταινίες μικρού μήκους οι οποίες βραβεύονται από κοινό και κριτικούς στα Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και Δράμας. Το 1981 κάνει τη πρώτη της μεγάλου μήκους ταινία «Οι δρόμοι της αγάπης είναι νυχτερινοί», η οποία βραβεύεται, συμμετέχει σε πολλά διεθνή Φεστιβάλ και χαρακτηρίζεται ως "αξιοσημείωτη εσωτερική θεώρηση της γυναικείας σεξουαλικότητας", από τον κριτικό Ian Christie.

liappa tonias 1

Εκτιμώ ότι με αυτές τις τρεις ταινίες και ιδιαίτερα με την τελευταία, ανοίγει ένας νέος κύκλος αναζήτησης στοιχείων μιας νέας γυναικείας ταυτότητας, μέσα στα πλαίσια της προοδευτικής χειραφετητικής κουλτούρας η οποία αναπτύσσεται στην ελληνική κοινωνία κατά τα τελευταία χρόνια της δικτατορίας και τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης (1974-1985). Η διερεύνηση των στοιχείων του προσωπικού παράλληλα και σε σύνδεση με το κυρίαρχο πολιτικό υπήρξε το πεδίο ανταπόκρισης της Τέχνης στην πολιτική πρόταση του νεοφεμινιστικού κινήματος, το οποίο αναδύεται ιδιαίτερα δυναμικά στην Ελλάδα αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας το 1974. Το προσωπικό ήταν πολιτικό. Μέσα στην διεθνή και εγχώρια συγκυρία, η ανάγκη των γυναικών να ψάξουν τη ιδιαιτερότητά τους, ανάγκη που βγαίνει από την συνειδητοποίηση του «ετεροκαθορισμού» τους στα πλαίσια της πατριαρχικής κοινωνίας υπήρξε μείζον διακύβευμα στις γυναικείες ταινίες της περιόδου. Όμως στην ελληνική περίπτωση ο καθορισμός του «βλέμματος» είναι σύνθετος. Η αναβαθμισμένη πολιτική συμμετοχή των γυναικών στους αγώνες για την δημοκρατία και η ευρεία πολιτική ριζοσπαστικοποίηση, αλλά και η ακμή του φεμινιστικού κινήματος έδωσαν πεδίο δημοσιότητας, δημόσιο βήμα στην αναζήτηση «ενός αυτόνομου γυναικείου λόγου», στοιχείο που εκφράσθηκε στη σκηνοθετική ματιά των γυναικών δημιουργών που κατέθεσαν εκείνη την περίοδο αξιόλογα δείγματα ταινιών της γυναικείας σφαίρας. Η διαδρομή της Τώνιας Μαρκετάκη περνάει μέσα από το προδικτατορικό κίνημα, την IDHEC (1962), την κινηματογραφική κριτική. Το 1967 έχει μόλις τελειώσει τα γυρίσματα της πρώτης της μικρού μήκους ταινίας «Ο Ιωάννης και ο δρόμος», όταν έγινε το απριλιανό πραξικόπημα. Φυλακή, καταδίκη με αναστολή, ο δρόμος της εξορίας. Παρίσι και μετά Αλγερία... Επιστροφή στην Ελλάδα στα 1971 και «Ιωάννης ο Βίαιος». Στα 1983 δίνει την «Τιμή της Αγάπης» με την οποία εκτός από τις εγχώριες βραβεύσεις κερδίζει το βραβείο καλύτερης ταινίας στο Φεστιβάλ Μεσογειακού Κινηματογράφου της Κορσικής και αποσπά την διεθνή αναγνώριση. Η εφημερίδα «Variety» την αποκαλεί σαν μία από τις πιο ενδιαφέρουσες γυναίκες σκηνοθέτιδες στον σύγχρονο κινηματογράφο. Οι προσλαμβάνουσες της πολιτικοποίησης είναι εμφανείς στο συγκεκριμένο έργο της, καθώς η ταξική αντίθεση συνδέεται με το επίκαιρο αίτημα της αλλαγής των προτύπων των φύλων, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν. Η ιδιαίτερη αρετή της έγκειται στο ότι λαμβάνει υπ' όψη τους κώδικες, οι οποίοι έχουν αποδειχθεί διαχρονικά πολύ ισχυροί στην ελληνική πραγματικότητα, συνδυάζοντας το αίτημα της ουσιαστικής εθνικής αυτογνωσίας με την οπτική του φύλου. Το έργο της Μαρκετάκη παρουσιάζεται πληρέστερο, όσον αφορά την γκάμα των θεμάτων που θίγει σε σχέση με τον αυτοκαθορισμό της γυναικείας ταυτότητας. Η ίδια θα περιγράψει καταλυτικά τα διλήμματά της, που αναφέρονται στον κίνδυνο ουδετεροποίησησης της οπτικής των γυναικών, προκειμένου να υπάρξουν ως auteurs (δημιουργοί): "Σύγκρουση μιας αρσενικής δουλειάς με τη θηλυκότητά σου. Αυτό είναι ίσως το βασικό πρόβλημα". Και η πικρία της: "1973. «Ιωάννης ο βίαιος... » Με ελάχιστες εξαιρέσεις δεν πέρασε τίποτε στους Ελληνες κριτικούς, σαν να υπήρχε ένα τείχος ανάμεσά μας, σαν να μην τους αφορούσε. Μου έκανε τεράστια εντύπωση η απήχηση που είχε στους Γερμανούς, μολονότι τα βιώματά τους είναι διαφορετικά" (στο περιοδικό «Φιλμ», 1979).

liappa tonias 2

Οι γυναίκες και οι ανισότητες που απορρέουν από το φύλο τους έγιναν ορατές. Η ανάδειξη στοιχείων του γυναικείου ζητήματος στο κέντρο του προβληματισμού αλλά και η δυναμική εμφάνιση γυναικών δημιουργών, υποκειμένων που καθορίζουν οι ίδιες το βλέμμα της μηχανής λήψης από την άλλη πλευρά της κάμερας, όρισαν ένα νέο πεδίο του Νέου ελληνικού κινηματογράφου με σημαντική κοινωνική, πολιτική και πολιτισμική διάσταση. Αποτιμώντας αυτό το βλέμμα σήμερα εκ των υστέρων από τη σκοπιά της φεμινιστικής φιλμικής κριτικής θεωρίας, εκτιμούμε ότι η διαχείριση της διαμάχης για την ταυτότητα έγινε εκ των πραγμάτων υπόθεση κυρίως των γυναικών, οι οποίες εισήγαγαν μια εντελώς νέα θεματολογία και οπτική, χωρίς να λείπουν και τα αξιόλογα εγχειρήματα παρέμβασης στην καλλιτεχνική γλώσσα (Αγγελίδη, Κλωνάρη, Θωμαδάκη), παρ' ό,τι επιρροές και ευαισθησίες στο ζήτημα των φύλων αναμφίβολα καταγράφονται και σε ταινίες ανδρών δημιουργών.

Η σημερινή συζήτηση για το περιεχόμενο μιας εναλλακτικής γυναικείας ταυτότητας διεξάγεται βέβαια με βάση νέα δεδομένα, υπό το πρίσμα των οποίων επανεκτιμώνται οι βασικές παραδοχές της αμφισβήτησης. Ειδικότερα στη χώρα μας βιώνουμε μία αντιφατική πραγματικότητα, έχοντας αφ' ενός ως κεκτημένα τις θεσμικές κατακτήσεις και τη διάχυση μιας προδευτικής κοινωνικής συνείδησης για τη θέση των γυναικών και αφ' ετέρου την αντεπίθεση συντηρητικών ιδεολογικών μηχανισμών όπως η Εκκλησία, η ιδιωτική τηλεόραση κι ένα τμήμα της πολιτιστικής βιομηχανίας, οι οποίοι επαναφέρουν πατριαρχικά στερεότυπα ωθώντας σε πολιτισμική και κοινωνική οπισθοδρόμηση μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Στο πλαίσιο αυτό είναι ελπιδοφόρο το γεγονός ότι η συμμετοχή γυναικών που σκηνοθετούν έχει αυξηθεί σημαντικά, έχοντας όμως πάντα υπ' όψη ότι ο προσδιορισμός του βλέμματος προέρχεται από το κοινωνικό και όχι από το βιολογικό φύλο.

Της Ιωάννας Αθανασάτου

Η Ιωάννα Αθανασάτου διδάσκει στο Τμήμα Κινηματογράφου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Δημοσιεύθηκε: 19/02/2006 στην εφημερίδα Η Αυγή

Πηγή: http://www.genderpanteion.gr/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ