Menu
22 / 06 / 2018 - 11:44 pm
A Site By Your Side
A+ A A-

antelme 12

Της Αναστασία Τανταρούδα-Παπασπύρου

Μεταγωγές

Α. Μεταγωγή: από το Μπούχενβαλντ στο Γκάντερσχαιμ

Η μεταγωγή από το στρατόπεδο του Μπούχενβαλντ στο νέο χώρο εγκλεισμού του πρωταγωνιστή, το στρατόπεδο του Γκάντερσχαιμ θα γίνει με τρένο.

Οι άνθρωποι μεταφέρονται σε ένα βαγόνι ορθογώνιο εν είδει κιβωτίου προκειμένου να μεταβούν σε έναν νέο χώρο εγκλεισμού. Όμως, λίγο παρακάτω στην αφήγησή του έρχεται να αναιρέσει την έννοια αυτής της μετακίνησης.

«Κινούμαστε, κι έχουμε την ψευδαίσθηση ότι κερδίζουμε απόσταση. Όμως, όταν θα έχουμε φτάσει, θα διαπιστώσουμε κι πάλι ότι η απόσταση παραμένει ατόφια, αυτή η απόσταση που μας χωρίζει από τα σπίτια μας. Η μόνη μετακίνησή μας γίνεται στο εσωτερικό της Γερμανίας, και η απόσταση αυτή είναι ουδέτερη.»[39]

Η αναίρεση της μετακίνησης δικαιολογείται από το γεγονός ότι ο χώρος ο οποίος περιβάλει τους αιχμαλώτους δεν αλλάζει, συνεχίζει να είναι ο χώρος της επιτήρησης. Εφόσον η μετακίνηση λαμβάνει χώρα στο εσωτερικό της Γερμανίας η μετακίνηση θεωρείται μηδενική αφού εκείνη την περίοδο η χώρα αυτή δεν αποτελούσε τίποτα άλλο παρά ένα μεγάλο στρατόπεδο. Πρόκειται μάλλον για έναν διπλό εγκλεισμό: οι αιχμάλωτοι βρίσκονται μέσα στο βαγόνι το οποίο βρίσκεται μέσα στον εδαφικό χώρο της Γερμανίας.

antelme 11

Β. Μεταγωγή: Les marches de la mort[40]

Βήματα θανάτου χαρακτηρίζει ο Blatman την πορεία των αιχμαλώτων από το Γκάντερσχαιμ με προορισμό το Νταχάου.

«Τον Απρίλιο του 1945, μια ομάδα 400 φυλακισμένων, εγκαταλείπουν βιαίως τα Γκάντερσχαιμ, ένα από τα “kommandos” δορυφόρους του στρατοπέδου του Μπούχενβαλντ, το οποίο οι Αμερικάνοι έσπευδαν να ελευθερώσουν.»[41]

Η διαδρομή ήταν εξαντλητική, πολλοί πέθαναν καθώς ο ήδη αδύναμος οργανισμός τους δεν άντεξε, άλλοι δολοφονήθηκαν και άλλοι επιβίωσαν. Η περιγραφή του σκηνικού χώρου κατά τη διάρκεια της πορείας είναι πολύ περιορισμένη αφού ο Antelme επικεντρώνει την αφήγησή του στην περιγραφή της σωματικής του εξάντλησης και στο φόβο της επιβίωσης.[42] Αν και η απόσταση που διανύουν οι αιχμάλωτοι είναι πολύ μεγάλη, ο χώρος τους δεν μεταβάλλεται αφού η πορεία λαμβάνει χώρο στον περίφρακτο χώρο της Γερμανίας και οι αιχμάλωτοι σε σχήμα φάλαγγας, επιτηρούμενοι από τους Ες Ες αποτελούν ένα κινούμενο στρατόπεδο.

Κατά τη διάρκεια της πορείας, οι κρατούμενοι θα κάνουν τέσσερις στάσεις για ξεκούραση. Αν και όπως ειπώθηκε ο αφηγητής δεν περιγράφει το σκηνικό χώρο, όταν η φάλαγγα σταματά, η σωματική κόπωση μετριάζεται, και έρχεται πάλι στο προσκήνιο ο χώρος. Η περιγραφή του σκηνικού, λοιπόν, αποτελεί δομικό στοιχείο της αφήγησης.

Η πρώτη στάση λαμβάνει χώρα σε μία αίθουσα στενή και περιορισμένη.[43] Οι αιχμάλωτοι θα περάσουν την νύχτα σε έναν χώρο εγκλεισμού, σκοτεινό και περιχαρακωμένο. Το σκοτάδι και το ανακάτωμα των σωμάτων φανερώνει την αοριστία και την αβεβαιότητα του μέλλοντος, η ατομική υπόσταση εξαλείφεται και οι αιχμάλωτοι γίνονται μια μάζα ενιαία, γεγονός που φανερώνεται από το β΄ πληθυντικό πρόσωπο. Σημείο αναφοράς της ύπαρξης αποτελεί ο χώρος.

Η επόμενη μέρα ξημερώνει, οι αιχμάλωτοι αναδιοργανώνονται και σε σχήμα φάλαγγας ξεκινούν την πορεία τους προς το άγνωστο. Η επόμενη νύχτα θα τους βρει σε ένα χώρο ιερό, μία μεγαλόπρεπη εκκλησία.[44] Ο επιβλητικός χώρος της εκκλησίας λειτουργεί τώρα ως χώρος περίφραξης των σωμάτων. Ο οίκος του Θεού θα φιλοξενήσει όσους έχουν καταφέρει μέχρι αυτή τη νύχτα να επιβιώσουν. Δύο μεγάλες αντιθέσεις αναδύονται σε αυτή τη σκηνή του μυθιστορήματος. Από τη μία, ένας χώρος άλλοτε ζεστασιάς που αποτελούσε για πολλούς καταφύγιο λειτουργεί τώρα ως χώρος εγκλεισμού και από την άλλη, ο υλικός πλούτος της εκκλησίας έρχεται σε καταφανή αντίθεση με την άθλια κατάσταση των κρατουμένων.

antelme 13

Τα βήματα του θανάτου, αυτή τη φορά, οδηγούν τους αιχμαλώτους σε ένα πριονιστήριο[45] στο οποίο ακολουθείται η ίδια διαδικασία η οποία έλαβε χώρα και στις προηγούμενες στάσεις. Τα σώματα μπλέκονται μέσα στο σκοτάδι, αναζητούν την ξεκούραση σε μία συνεχή προσπάθεια για επιβίωση. Τέταρτη στάση πριν το Νταχάου αποτελεί μία αποθήκη.[46] Ακόμη μία φορά η περίφραξη αναδύεται γύρω από τα σώματά τους, το γνωστό ανακάτωμα επέρχεται και η κούραση τους αποκοιμίζει.

Πριν την άφιξη στο Νταχάου ο αφηγητής έχοντας χάσει κάθε αντοχή, εγκαταλείπεται από τις δυνάμεις του, πέφτει στο έδαφος και η φάλαγγα τον προσπερνά. Σε αυτό το σημείο ο Antelme απολαμβάνει, για πρώτη φορά με την μεταφορά του στο Μπούχενβαλντ, ορισμένες στιγμές ελευθερίας. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η αλλαγή στον τρόπο περιγραφής του χώρου κατά τη διάρκεια της ελευθερίας του. Σημείο αναφοράς αποτελεί ο ίδιος και γύρω του απλώνεται το απέραντο της γης. Ο χώρος πλέον μεταβάλλεται, διευρύνεται και μόνο εμπόδιο στην περιγραφή αποτελεί το βεληνεκές της όρασης.

«Είμαι ελεύθερος. Είμαι μόνος μου πάνω στη γη.»[47]

Η αίσθηση της ελευθερίας όμως θα διαρκέσει μόλις λίγα λεπτά αφού θα τους προδώσει ένα μικρό αγόρι, θα τους ξαναπιάσουν και θα τους οδηγήσουν σε ένα υπόστεγο μαζί με τους άλλους κρατούμενους.

Η ήττα της Γερμανίας έχει αρχίσει να γίνεται βεβαιότητα και ο συμμαχικός στρατός προχωρά ακόμη βαθύτερα στα εδάφη της. Οι αιχμάλωτοι βέβαια συνεχίζουν την ατελείωτη πορεία τους προς την αντίθετη από την ελευθερία κατεύθυνση. Εντέλει, ένας γνώριμος χώρος εγκλεισμού, το βαγόνι τους περιμένει προκειμένου να συνεχίσουν την πορεία τους.[48] Παρ’ ότι η ελευθερία φαίνεται να πλησιάζει οι αιχμάλωτοι συνεχίζουν να βρίσκονται σε έναν χώρο εγκλεισμού. Όπως και προηγουμένως, αν και το βαγόνι κινείται ο χώρος δεν μεταβάλλεται αφού η διαδρομή που ακολουθούν τους απομακρύνει από τη στιγμή της ελευθερίας τους.

antelme 14

Το βαγόνι, σκοτεινό και επιβλητικό, ξεκινάει τη μακρά πορεία του. Μόνη επαφή των αιχμαλώτων με τον έξω κόσμο αποτελεί το μικρό άνοιγμα στο πάνω μέρος του βαγονιού. Η διαδρομή αυτή θα κρατήσει μέρες, με αποτέλεσμα να φτάσουν στο Νταχάου λιγότεροι από τους μισούς.

Το ερώτημα που τίθεται, συνεπώς, είναι εάν και κατά πόσο όλοι αυτοί οι σκηνικοί χώροι συνέβαλαν στην απομάκρυνση του Antelme ως αιχμαλώτου από το ανθρώπινο είδος.

2. Homo sacer

Πρόκειται για μεικτούς χώρους: πραγματικούς εφόσον διέπουν την τάξη των κτιρίων, των αιθουσών, των επιπλώσεων, αλλά και ιδεατούς, εφόσον προβάλλονται σ’ αυτήν τη διαρρύθμιση, που απαρτίζεται από χαρακτηρισμούς, αποτιμήσεις και ιεραρχίες.[49] Αυτές οι τεχνικές της πειθαρχικής εξουσίας χρησιμοποιήθηκαν τα πλαίσια μιας κατάστασης εξαίρεσης.

«Συγκεκριμένα, η κατάσταση εξαίρεσης ορίζει «ένα καθεστώς δικαίου» στο οποίο, αφενός, ο κανόνας υφίσταται, αλλά δεν εφαρμόζεται (δεν έχει «ισχύ») και, αφετέρου, πράξεις που δεν έχουν ισχύ νόμου την αποκτούν»[50]

Ο Agamben δανείζεται από τον W. Benjamin την έννοια αυτή για να αποδείξει πως με την κήρυξη μιας κατάστασης εξαίρεσης ανοίγεται άμεσα ένα ουδέτερο έδαφος ανάμεσα στην έννομη τάξη και τη ζωή.

«Αν, κάθε νεωτερικό κράτος, υπάρχει μια γραμμή η οποία οριοθετεί το σημείο στο οποίο η απόφαση περί της ζωής μετασχηματίζεται σε απόφαση περί του θανάτου και η βιοπολιτική δύναται έτσι να αντιστραφεί σε θανατοπολιτική, αυτή η γραμμή δεν εμφανίζεται πλέον σήμερα ως ένα σταθερό σύνορο που διαιρεί δυο σαφώς διακριτές περιοχές. Πρόκειται μάλλον για μια κινούμενη γραμμή η οποία μετατοπίζεται σε ολοένα και περισσότερο εκτεταμένες περιοχές της κοινωνικής ζωής.»[51]

Στο συγκεκριμένο απόσπασμα ο Agamben εξηγεί πως η εξουσία σε κάθε νεωτερικό κράτος[52] είναι αυτή που επιλέγει να κηρύξει την κατάσταση εξαίρεσης, την κατάσταση έκτακτης ανάγκης στην οποία αυτό που διακυβεύεται είναι η ισχύς του νόμου χωρίς το νόμο. Συνεπώς, τα στρατόπεδα αποτελούν μια επέκταση σε ολόκληρο τον πληθυσμό της κατάστασης εξαίρεσης.

«Το στρατόπεδο είναι ο χώρος που ανοίγεται, όταν η κατάσταση εξαίρεσης αρχίζει να καθίσταται ο κανόνας. Σ΄ αυτό, η κατάσταση εξαίρεσης, που ήταν ουσιαστικά μια πρόσκαιρη αναστολή της έννομης τάξης βάσει μιας πραγματολογικής κατάστασης κινδύνου, αποκτά τώρα πια μόνιμη χωρική δομή, η οποία όμως, ως τέτοια, παραμένει σταθερά εκτός της κανονικής τάξης.»[53]

antelme 15

Μέσα σε αυτή τη μόνιμη χωρική δομή περιλαμβάνεται η γυμνή ζωή του homo sacer. Η βιολογική, δηλαδή, ζωή η οποία εκφράζει το απλό γεγονός της ζωής, το ζην (σε αντίθεση με το ευ ζην, διάκριση στην οποία είχε προβεί ο Αριστοτέλης), το οποίο στα πλαίσια της νεωτερικότητας γίνεται το πολιτικό διακύβευμα. O homo sacer αποτελεί μια φιγούρα η οποία αποκλείεται από την πόλη (την πολιτική ζωή), έχει εξαιρεθεί των πολιτικών του δικαιωμάτων και δεν ανήκει σε καμία μορφή του θεσπισμένου δικαίου. Επομένως, μέσω της απόκλισης αυτής διανοίγεται μία νέα σφαίρα του ανθρώπινου πράττειν, η σφαίρα της κυριαρχίας.

«Η σφαίρα της κυριαρχίας είναι εκείνη εντός της οποίας κάποιος μπορεί να φονεύσει δίχως να διαπράξει ανθρωποκτονία και χωρίς να τελεστεί θυσία, και ιερή, δηλαδή φονεύσιμη ζωή και άθυτη, είναι η ζωή που αιχμαλωτίστηκε σε αυτή τη σφαίρα.»[54]

Συνεπώς, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Γ΄ ράιχ και η εξόντωση τόσων ανθρώπων μέσα σε αυτά, όπως υποστηρίζει ο Agamben, θα πρέπει να εκληφθούν ως μία πολιτική απόφαση. Δεν πρέπει να αναρωτιέται κανείς πώς διεπράχθησαν τέτοια εγκλήματα αλλά ούτε σε τι σημείο πρέπει να φτάσει ένας άνθρωπος για να τα διαπράξει. Τα εγκλήματα αυτά τελέστηκαν γιατί οι αιχμάλωτοι αποτελούσαν τη γυμνή ζωή, ως homines sacri, και απογυμνωμένοι από πολιτικά δικαιώματα δεν ανήκαν πλέον στη σφαίρα της πόλης ούτε διέθεταν την ιδιότητα του πολίτη. Σε αυτό το πολιτικό πλαίσιο συντελέστηκαν τα εγκλήματα.

«Το ανθρωπιστικό ξέχωρα από το πολιτικό δεν μπορεί παρά να αναπαράγει την απομόνωση της ιερής ζωής πάνω στην οποία θεμελιώνεται η κυριαρχία.»[55]

Συμπέρασμα

Πράγματι, φαίνεται πως η θεωρία του Agamben βρίσκει πλήρη εφαρμογή στην αφήγηση του Antelme διότι οι αιχμάλωτοι είναι αυτοί που παρουσιάζονται ως το αντίθετο των πολιτών.

«Την επομένη της άφιξής μας, μας συγκέντρωσαν μπροστά στην εκκλησία, και μερικοί πολίτες ήρθαν να διαλέξουν αυτούς που θα μπορούσαν να δουλέψουν στο εργοστάσιο.»[56]

«Διασταυρωθήκαμε με πολίτες.»[57]

Οι αιχμάλωτοι συνεπώς αποτελούν τη ζωή που αιχμαλωτίστηκε στο χώρο των στρατοπέδων. Άρα, ο Antelme όταν χρησιμοποιεί τη λέξη απανθρωποποίηση δεν δηλώνει την απομάκρυνση από το ανθρώπινο είδος, αλλά την ανάδυση ακριβώς αυτής της φιγούρας του homo sacer. Οι αιχμάλωτοι δηλαδή του μυθιστορήματος ανήκουν στο ίδιο είδος με τους κάπο, τους Ες Ες, τον φύρερ. Αυτό που τους διαφοροποιεί είναι το γεγονός ότι οι κρατούμενοι είναι απογυμνωμένοι από πολιτικά δικαιώματα επειδή αιχμαλωτίστηκαν στη σφαίρα του μη θεσπισμένου δικαίου, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης.[58]

Επομένως, ως συμπέρασμα αναδύεται ότι ο Antelme επιτυγχάνει να δείξει την αλλαγή που συντελείται στην υπόσταση των αιχμαλώτων μετά την παραμονή στους χώρους εγκλεισμού. Η αλλαγή αυτή όμως δεν αποτελεί απανθρωποποίηση με την έννοια της απομάκρυνσης από το ανθρώπινο είδος αλλά τροπή των αιχμαλώτων σε homo saucer. Συνεπώς, ορίζοντας έτσι την απανθρωποποίηση γίνεται φανερό πως ο Antelme κατάφερε να δημιουργήσει ένα δυναμικό σκηνικό μέσα στο οποίο και εξαιτίας του οποίου οι αιχμάλωτοι τρέπονται σε homini sacri.

Σημειώσεις

[39] R. Antelme, στο ίδιο, σ. 44

[40] D. Blatman, Les Marches de la mort : La dernière étape du génocide nazi, été 1944 - printemps 1945, trad. Nicolas Weill, Fayard, Paris, 2009

[41] Wieder Th. , "Les Marches de la mort. La dernière étape du génocide nazi (été 1944-printemps 1945)", de Daniel Blatman : "Je suis deux pieds qui traînent l'un après l'autre", η μτφρ. δική μου, Le Monde (ηλεκτρονική έκδοση), 9/4/2009

[42] «Το ξέρω πια πως μια προσπάθεια σαν κι αυτή, αν κρατούσε λίγο παραπάνω, θα αρκούσε για να με σκοτώσει.», R. Antelme, στο ίδιο, σ. 344

[43] «Μας μετράνε, κι έπειτα μπαίνουμε σε μια αίθουσα που μοιάζει με γυμναστήριο.», R. Antelme, στο ίδιο, σ. 350

[44] «Είναι μια εκκλησία με τα όλα της.», R. Antelme, στο ίδιο, σ. 364

[45] «Μπαίνουμε μέσα στο πριονιστήριο.», R. Antelme, στο ίδιο, σ. 376

[46] «Κοιμηθήκαμε δίπλα σ΄ένα κεραμοποιείο, μέσα σε μία αποθήκη με σανό και άχυρα.», R. Antelme, στο ίδιο, σ. 384

[47] R. Antelme, στο ίδιο, σ. 396

[48] R. Antelme, στο ίδιο, σ. 409

[49] Μ. Foucault, στο ίδιο, σ. 169

[50] G. Agamben, Κατάσταση εξαίρεσης, μτφρ. Μαρία Οικονομίδου, Πατάκη, Αθήνα, 22013, σ. 69

[51] G. Agamben, Homo sacer. Kυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή, μτφρ .Παναγιώτης Τσιαμούρας, επιμ. Γιάννης Σταυρακάκης, Scripta, Αθήνα, 2005, σ. 194

[52] Για την έννοια της νεωτερικότητας βλ. St. Hall, D. Held, A. McGrew, Η νεωτερικότητα σήμερα, μτφρ. Θανάσης Τσακίρης, Βίκτωρας Τσακίρης, Σαββάλας, Αθήνα, 2003

[53] G. Agamben, στο ίδιο, σ. 260

[54] G. Agamben, στο ίδιο, σ. 135

[55] G. Agamben, στο ίδιο, σ. 211

[56] R. Antelme, στο ίδιο, σ. 63-64

[57] R. Antelme, στο ίδιο, σ. 189

[58] G. Agamben, στο ίδιο, σ. 246

Βιβλιογραφία

Ελληνική

Αθανασόπουλος Β., Οι ιστορίες του κόσμου. Τρόποι γραφής και ανάγνωσης του οράματος, Πατάκης, Αθήνα, 52010

Γιαλκέτσης Θ., «Τι με συνδέει με τον Μαρξ», Εφημερίδα των συντακτών, 21-22/6/2014

Τζούμα Αν., Εισαγωγή στην αφηγηματολογία .Θεωρία και εφαρμογή της αφηγηματικής τυπολογίας του G.Gennette, Συμμετρία, 1994

Ξενόγλωσση

Αgamben G., Homo sacer. Kυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή, μτφρ .Παναγιώτης Τσιαμούρας, επιμ. Γιάννης Σταυρακάκης, Scripta, Αθήνα, 2005

Agamben G., Κατάσταση εξαίρεσης , μτφρ. Μαρία Οικονομίδου, Πατάκη, Αθήνα, 22013

Antelme R., To ανθρώπινο είδος, μτφρ. Τ. Βικιαρέλη, Σ. Μπενβενίστε, Εστία, Αθήνα, 2008

Bary P., Γνωριμία με τη θεωρία. Μια εισαγωγή στη λογοτεχνική και πολιτισμική θεωρία, μτφρ. Αναστασία Νάτσινα, Βιβλιόραμα, Αθήνα, 2013

Blatman D., Les Marches de la mort : La dernière étape du génocide nazi, été 1944 - printemps 1945, trad. Nicolas Weill, Fayard, Paris, 2009.

Deleuze G. κ.α., H κοινωνία του ελέγχου, Ελευθεριακή κουλτούρα, Αθήνα, 2001

Foucault M., Επιτήρηση και τιμωρία. Η γέννηση της φυλακής, μτφρ. Τάσος Μπέτζελος, Πλέθρον, Αθήνα, 2011

Foucault M., «Περί αλλοτινών χώρων», 3/1967,
http :// biennale 1 . thessalonikibiennale . gr / pdf / MICHEL FOUCAULT HETEROTOPIAS GR .pdf, (πρόσβαση 2/1/2015)

Hall St. κ.α., Η νεωτερικότητα σήμερα, μτφρ. Θανάσης Τσακίρης, Βίκτωρας Τσακίρης, Σαββάλας, Αθήνα, 2003

Levi P. , Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, μτφρ. Χαρά Σαρλικιώτη, Άγρα, Αθήνα, 2009

Semprun J. , Το μεγάλο ταξίδι, μτφρ. Άρης Αλεξάνδρου, Εξάντας, Αθήνα, 1974

Smith Ph., Πολιτισμική θεωρία. Μια εισαγωγή, Κριτική, Αθήνα, 2006

Traverso En., Οι ρίζες της ναζιστικής βίας. Μια ευρωπαϊκή γενεαλογία, Εικοστός πρώτος, Αθήνα, 2013

Wieder Th., "Les Marches de la mort. La dernière étape du génocide nazi (été 1944-printemps 1945)", de Daniel Blatman : "Je suis deux pieds qui traînent l'un après l'autre", Le Monde (ηλεκτρονική έκδοση), 9/4/2009

Πηγή: http://www.academia.edu/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ