Menu
18 / 11 / 2017 - 01:55 pm
A Site By Your Side
A+ A A-

slavoi

Ο Σλαβόϊ Ζίζεκ μιλά στην «Ε» για το Λακάν, την κατανάλωση, το Θεό, το θάνατο και το σεξ

Συνέντευξη στο Γιάννη Τριανταφύλλου 

(14/5/2009)

Χειμαρρώδης, πληθωρικός, διάσημος για τις αντισυμβατικές θέσεις του αλλά και τις ταραχώδεις διαλέξεις του, ο γενειοφόρος Σλοβένος Σλαβόι Ζίζεκ είναι ένας από τους δημοφιλέστερους στοχαστές της εποχής μας. Η κυκλοφορία στα ελληνικά του βιβλίου του «Λακάν» (εκδ. Πατάκη) μας παρέχει την ευκαιρία να έρθουμε σε επαφή με τη διδασκαλία του Γάλλου ψυχαναλυτή, με όχημα την οποία ο Ζίζεκ επιτίθεται εναντίον κάθε ιδεολογικής, πολιτικής, φιλοσοφικής ή ηθικής ορθοδοξίας.

Χρησιμοποιείτε συχνά τον Λακάν και τη θεωρία του ως ενός είδους εργαλείο για την ανάλυση της παγκόσμιας πραγματικότητας. Παραμένει μοντέρνος ο Λακάν, σχεδόν 3 δεκαετίες μετά το θάνατό του;

«Στη σύγχρονη καταναλωτική κοινωνία, ο Λακάν θα μας εξηγούσε πολύ καλά γιατί η απόλαυση είναι όχι απλώς επιτρεπτή, αλλά υποχρεωτική. Η απόλαυση έχει πλέον την έννοια του καθήκοντος. Πηγαίνεις στον ψυχαναλυτή, όχι επειδή έχεις κάποια κρυφή επιθυμία ή οποιονδήποτε άλλον περιορισμό, αλλά επειδή αισθάνεσαι ένοχος που δεν μπορείς ν' απολαύσεις. Ο στόχος της ψυχανάλυσης δεν είναι πλέον να μας κάνει να απολαμβάνουμε με μεγαλύτερη ελευθερία, αλλά ακριβώς να μας προστατεύσει από το να θεωρούμε την απόλαυση ένα εμμονικό καθήκον.

Σήμερα ζούμε σε μια ανεκτική κοινωνία, όπου ο καθένας μπορεί να κάνει ό,τι επιθυμεί. Και ποιο είναι το αποτέλεσμα; Δεν είμαστε περισσότερο ευτυχισμένοι αλλά λιγότερο. Υπάρχει μεγαλύτερο άγχος, κατάθλιψη κ.λπ. Αυτό είναι το παράδοξο που ο Λακάν προσέγγισε με τη δουλειά του. Πώς ενώ τίποτε δεν απαγορεύεται, είμαστε περισσότερο πιεσμένοι από ποτέ.

Γνωρίζετε τη διάσημη πρόταση του Ντοστογιέφσκι από τους "Αδελφούς Καραμαζόφ": "Αν δεν υπάρχει Θεός, όλα επιτρέπονται". Ο Λακάν αντέστρεψε αυτή την πρόταση και είπε: "Αν δεν υπάρχει Θεός, τότε όλα απαγορεύονται". Και νομίζω ότι αν αυτό το αντιστρέψουμε και πάλι, καταλήγουμε στο: «Αν υπάρχει Θεός, τότε όλα επιτρέπονται». Αυτή είναι σήμερα η θέση εκείνων που θεωρούν ότι μπορούν να ενεργούν σαν απεσταλμένοι-υπηρέτες του Θεού, των περιώνυμων φονταμενταλιστών. Πιστεύουν ότι είναι κάτι σαν θεϊκά όργανα, συνεπώς μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν, να σκοτώσουν κ.λπ.

Συνεπώς έχουμε δύο θέσεις, πολύ τυπικές, στη σημερινή κοινωνία: η μία είναι η φιλελεύθερη ανεκτικότητα που λέει "απόλαυσε με όποιον τρόπο μπορείς" αλλά και η ανάποδη, που είναι ο φονταμενταλισμός. Ο Λακάν μάς καθιστά ικανούς να δούμε τι είναι λάθος και με τις δύο αυτές θέσεις».

jacques-lacan1Τι θα έλεγε ο Λακάν για το σεξ;

«Οτι υπάρχει ένα στοιχείο ψευδαίσθησης σε κάθε επιθυμία. Κάθε επιθυμία βασίζεται στη φαντασίωση. Συνήθως πιστεύουμε ότι η φαντασίωση είναι για εκείνους που δεν μπορούν στην πραγματικότητα να απολαύσουν, π.χ. θέλω να κάνω σεξ με έναν συγκεκριμένο τρόπο, θέλω κάτι, δεν μπορώ να το έχω, οπότε αρκούμαι στο να το φαντασιώνομαι. Αλλά για τον Λακάν, η φαντασίωση δεν είναι απλώς η φαντασιακή ικανοποίηση μιας επιθυμίας. Η φαντασίωση ορίζει/σχηματίζει την επιθυμία. Για τον Λακάν, το πρόβλημα είναι ότι, σε αντίθεση με τα ζώα, εμείς οι άνθρωποι δεν έχουμε φυσικές επιθυμίες, η φαντασία μας είναι αυτή που μας λέει τι να επιθυμήσουμε. Για παράδειγμα: Ερωτεύομαι έναν συγκεκριμένο τύπο γυναίκας. Ο ψυχαναλυτής θα έψαχνε να βρει ποια φαντασίωση καθορίζει την ερωτική επιλογή μου. Συνήθως δεν το συνειδητοποιούμε καν. Λέμε: "Μου αρέσει αυτή η γυναίκα, την ερωτεύτηκα". Αλλά η ψυχανάλυση εστιάζει στην ασυνείδητη φαντασίωση που κατευθύνει τις επιθυμίες μας.

Πάλι πρέπει να μιλήσουμε και για τη διάκριση την οποία πολλοί ναΐφ μαρξιστές κάνουν: ότι υπάρχουν όλες αυτές οι ψεύτικες επιθυμίες της καταναλωτικής κοινωνίας, ενώ υπάρχουν άλλες αυθεντικές. Για τον Λακάν καμία επιθυμία δεν είναι αληθινά αυθεντική. Βασίζονται όλες στη φαντασία».

Ο Λακάν εστίασε ιδιαίτερα στη γλώσσα. Οι εκπρόσωποι των μεγάλων δυνάμεων της εποχής μας χρησιμοποιούν μια πολύ συγκεκριμένη γλώσσα για να πείσουν την κοινή γνώμη για το δίκαιο των ενεργειών τους.

«Σωστά. Για παράδειγμα, οι ΗΠΑ -τώρα ευτυχώς λιγότερο, αλλά στο παρελθόν περισσότερο με προέδρους όπως ο Ρόναλντ Ρίγκαν και ο Τζορτζ Μπους- παριστάνουν ότι ενεργούν στο όνομα της δημοκρατίας. Ότι θα απελευθερώσουμε έθνη από τον κομμουνισμό, τον φονταμενταλισμό κ.λπ. Θα ήταν εύκολο για την ψυχανάλυση να βρει τι είναι λάθος σε αυτού του είδους την ελευθερία. Πώς κάτι που μας δίνεται σαν ελευθερία είναι στην ουσία κυριαρχία».

Ήταν επαναστατικός ο Λακάν; Είχε προκαλέσει μεγάλες αντιδράσεις με τις θεωρίες του.

«Οπωσδήποτε ο αντίκτυπος της θεωρίας του ήταν επαναστατικός. Επειδή έσπασε αυτή την παραδοσιακή εικόνα της ψυχανάλυσης την οποία πολλοί μαρξιστές δέχονταν στο θέμα της σεξουαλικής ελευθερίας, με την έννοια ότι η ψυχανάλυση θα μας απελευθερώσει απ' όλα, το σεξ θα είναι ελεύθερο κ.λπ. Για τον Λακάν, η σεξουαλικότητα δεν είναι κομμάτι της ενστικτώδους φύσης μας αλλά απόλυτα τεχνητή, κατασκευασμένη από τη γλώσσα. Γι' αυτό ο Λακάν είπε το περίφημο: "Το ασυνείδητο είναι δομημένο όπως η γλώσσα". Για τον Λακάν, δεν είμαστε μη ορθολογικά όντα, υπό την έννοια ότι το σεξ είναι μη ορθολογική δύναμη. Για τον Λακάν, το σεξ είναι πολύ ορθολογιστικό, δομημένο σαν τη γλώσσα. Αυτό ήταν δύσκολο να γίνει αποδεκτό. Υπό αυτή την έννοια ήταν επαναστατικός. Αλλά όσον αφορά τον πολιτικό του αντίκτυπο, είναι πολύ ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι πρακτικά όλες οι θέσεις τείνουν να αναφέρονται στον Λακάν. Έχουμε τους φιλελεύθερους λακανιστές, τους συντηρητικούς, που λένε ότι ο μόνος τρόπος για τη σταθερότητα είναι να αποδεχτούμε κάποια συμβολική εξουσία, και τους λακανικούς αριστερούς, που λένε ότι ο Λακάν είναι το πιο κατάλληλο εργαλείο για να τεθούν ερωτήματα σχετικά με τις νέες μορφές κυριαρχίας. Όλα είναι πιθανά. Αλλά η μεγαλύτερη θεωρητική προσφορά του Λακάν δεν είναι τόσο να παρέχει ένα απλό επαναστατικό μονοπάτι, δηλαδή ότι "πρέπει να κάνεις αυτό και όλοι θα είμαστε χαρούμενοι", αλλά να ανιχνεύσει το πώς η υπόσχεση της δημοκρατίας μπορεί να είναι μια απατηλή υπόσχεση. Ήταν αυτό ή όχι το μεγαλύτερο μάθημα από τον 20ό αιώνα; Μεγάλα σχέδια ριζοσπαστικής απελευθέρωσης πήγαν πολύ στραβά, όπως ο κομμουνισμός που έγινε σταλινισμός. Παραμένω κομμουνιστής αλλά αυτό που λέω είναι ότι χρειαζόμαστε κάτι σαν τον λακανικό θεωρητικό μηχανισμό για να κατανοήσουμε τι πήγε τόσο στραβά με τον σταλινισμό».

Υπήρχε αντίθεση του Λακάν με τον Φρόιντ ή αποτέλεσε συνεχιστή του;

«Σύμφωνα με τον Λακάν, ο Φρόιντ, όπως όλοι οι μεγάλοι επαναστάτες, δεν συνειδητοποίησε τι ακριβώς έκανε, δεν γνώριζε τον πυρήνα της ανακάλυψής του. Όταν ο Λακάν λέει "θέλω να επιστρέψω στον Φρόιντ", δεν εννοεί αυτά που ο Φρόιντ κυριολεκτικά έλεγε. Αλλά την κρίσιμη διάσταση της διδασκαλίας του, για την οποία ο Φρόιντ δεν γνώριζε. Και νομίζω ότι ο Λακάν επιτυγχάνει εδώ έναν θρίαμβο. Πιστεύω ότι χωρίς τον Λακάν, ο Φρόιντ θα ήταν σήμερα εκτός εποχής. Ήταν ο Λακάν που έκανε τον Φρόιντ σύγχρονο.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η "ενόρμηση του θανάτου", για την οποία μίλησε ο Φρόιντ. Αυτό συνήθως παρουσιάζεται σαν μια βιολογική δύναμη αυτο-εκμηδένισης, δηλαδή πως οτιδήποτε ζει, θέλει να επιστρέψει στον θάνατο κ.λπ. Ο Λακάν θριαμβευτικά έδειξε ότι αυτό που ο Φρόιντ καλούσε "ενόρμηση του θανάτου" είναι συνδεδεμένο/σύμφυτο με τη γλώσσα. Στο δρόμο φιλοσόφων όπως ο Χέγκελ, που είπε ότι "η λέξη είναι ο φόνος τού πράγματος". Ότι όταν μιλάμε για ένα πράγμα, ήδη το αντιμετωπίζουμε σαν νεκρό. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Λακάν "διαβάζει" την "ενόρμηση θανάτου" του Φρόιντ. Δεν είναι κάποιο πρωτόγονο, καταστροφικό ένστικτο, "θέλω να πεθάνω κ.λπ.", είναι κάτι που αφορά τον πυρήνα του να είσαι άνθρωπος, ένα ομιλούν ον».

Στο βιβλίο σας έχετε συμπεριλάβει πολλές δημοφιλείς κινηματογραφικές ταινίες, όπως τα «Μάτια ερμητικά κλειστά», την «Καζαμπλάνκα», την «Κόρη του Ράιαν», για να δείξετε τη σημασία της διδασκαλίας του Λακάν. Υπάρχει κάποια ταινία που προτιμάτε;

«Μια ταινία την οποία μισώ αλλά την βρίσκω ιδιαίτερα χρήσιμη ως εργαλείο είναι το τελευταίο φιλμ του Μπάτμαν "Ο σκοτεινός ιππότης". Θεέ μου! Για μένα το μήνυμα αυτής της ταινίας είναι τρομερό! Στο τέλος, εκείνος τον οποίο θεωρούσαν καλό αποκαλύπτεται ότι είναι εγκληματίας και ο Μπάτμαν αποφασίζει να αναλάβει αυτός την ευθύνη, με το σκεπτικό: "Πρέπει να πούμε ψέματα στους ανθρώπους γιατί αν τους πούμε την αλήθεια, ότι ένας εκπρόσωπος του νόμου είναι εγκληματίας, αυτό θα υπονομεύσει την εμπιστοσύνη των ανθρώπων στη δημόσια εξουσία". Συνεπώς το μήνυμα του φιλμ είναι να δικαιολογηθεί η ανάγκη του ψεύδεσθαι. Ότι όσοι είναι στην εξουσία, όχι μόνο έχουν το δικαίωμα να πουν ψέματα αλλά ότι πρέπει να ψεύδονται ώστε να κρατήσουν την εμπιστοσύνη των ανθρώπων στους θεσμούς. Αυτή ήταν η λογική του καθεστώτος Μπους. Δεν είναι τυχαίο που πολλοί νεοσυντηρητικοί γύρω από τον Μπους λάτρεψαν τον "Σκοτεινό Ιππότη". Έλεγαν: "Αυτό είναι το μήνυμα που χρειαζόμαστε σήμερα. Όχι αυτός ο αριστερίστικος ριζοσπαστισμός, ότι όλα πρέπει να λέγονται φανερά κ.λπ. Δεν πρέπει να τα λέμε όλα, ο κόσμος χρειάζεται το ψέμα". Βλέπετε ότι ακόμη και σε μια εύκολη, εμπορική ταινία βρίσκεται ένα πολύ δυσοίωνο μάθημα».

Τι ποσοστό όμως από τους θεατές κατανοούν αυτή τη δεύτερη ανάγνωση;

«Νομίζω, η πλειονότητα. Κι αυτό επειδή δεν είναι κάτι κρυμμένο, είναι φανερό. Τόσο φανερό που σχεδόν δεν το παρατηρούμε. Για τον Λακάν, το ασυνείδητο δεν είναι κάπου βαθιά κρυμμένο. Το ασυνείδητο είναι έξω. Γι' αυτό και συχνά ο Λακάν αναφερόταν στο "Κλεμμένο Γράμμα" του Πόε. Όπου κανένας δεν μπορεί να βρει το γράμμα, όχι επειδή είναι κάπου βαθιά κρυμμένο αλλά επειδή είναι απόλυτα φανερό, μπροστά στα μάτια τους. Ο Λακάν ήταν εναντίον αυτού του γνωστικού μυστικισμού, ότι πρέπει να ψάξεις βαθιά κ.λπ. Όχι, το ασυνείδητο είναι έξω. Και δεν το βλέπουμε επειδή απλά είναι πολύ φανερό για να το δούμε».

15 βιβλία από και για τον Λακάν

* «Ζακ Λακάν - σχεδίασμα μιας ζωής», Ελίζαμπεθ Ρουντινέσκο, εκδ. Ίνδικτος. Η πιο πλήρης βιογραφία του Λακάν που κυκλοφορεί στην ελληνική αγορά. Στις 880 (!) σελίδες του βιβλίου σκιαγραφείται λεπτομερέστατα η έντονη προσωπικότητά του, οι συγκρούσεις του με τα κυρίαρχα συστήματα σκέψης της εποχής, οι συνοδοιπόροι και οι αντίπαλοί του. Παρελαύνει σύσσωμη η Γαλλία της διανόησης και προσωπικότητες όπως οι Μπατάιγ, Αλτουσέρ, Χάιντεγκερ, Σαρτρ κ.ά.

* «Λακανιάδα», Μουσταφά Σαφουάν, εκδ. Κέδρος. Ο συγγραφέας συνοψίζει τα δέκα πρώτα σεμινάρια που παρέδωσε ο Λακάν στο νοσοκομείο της Αγίας Άννας, ουσιαστικά τη βάση της λακανικής διδασκαλίας, την οποία ο Σαφουάν παρακολούθησε εκ του σύνεγγυς.

* «Λακάν, όσο πιο απλά γίνεται», Αλέν Βανιέ, εκδ. Κέδρος. Ένα πολύ καλό βιβλίο, από το οποίο μπορείτε να αρχίσετε τη μελέτη σας για τον Λακάν. Οι βασικές έννοιες της διδασκαλίας του, γραμμένες απλά και κατανοητά.

* «Το σεμινάριο του Ζακ Λακάν - Οι 4 θεμελιακές έννοιες της ψυχανάλυσης», Ζακ Λακάν, εκδ. Κέδρος. Ο Λακάν σε μια σειρά των περίφημων σεμιναρίων του, με καταγεγραμμένες τις ερωτήσεις των ακροατών του και τις απαντήσεις του. Η χρονιά είναι το 1964 και ο διάσημος ψυχαναλυτής έχει ιδρύσει τη Φροϊδική Σχολή του Παρισιού μετά τη διάλυση της Γαλλικής Εταιρείας.

*«Το κρυστάλλινο έργο: ο Λακάν, η επιστήμη και η φιλοσοφία», Ζαν Κλοντ Μιλνέρ, εκδ. Κέδρος.

Καθηγητής Γλωσσολογίας ο συγγραφέας, υιοθετεί για την προσέγγισή του στο έργο του Λακάν την πληθώρα των επιστημών που ο ίδιος ο στοχαστής χρησιμοποιούσε, στην προσπάθειά του να τεκμηριώσει τα ψυχαναλυτικά του συμπεράσματα.

* «Γνωριμία με τον Λακάν», Συλλογικό, εκδ. Ψυχογιός. Άνθρωποι που γνώρισαν, συνεργάστηκαν και μελέτησαν τον Λακάν καταθέτουν τόσο τις προσωπικές εμπειρίες τους από εκείνον, όσο και την άποψή τους για το έργο του.

* «Ο Λακάν και το πολιτικό», Γιάννης Σταυρακάκης, εκδ. Ψυχογιός. Ο συγγραφέας, βασικός επιμελητής των βιβλίων του Ζίζεκ στην Ελλάδα ( από τις εκδόσεις Scripta ), γράφει για το πώς η σκέψη του Λακάν μπορεί να βοηθήσει στον επαναπροσδιορισμό τής κοινωνικής και πολιτικής ανάλυσης.

* «Οι ψυχώσεις», Ζακ Λακάν, εκδ. Ψυχογιός. Ο Λακάν διευκρινίζει τους λόγους διαφοροποίησης της ψύχωσης από τη νεύρωση, αναφέρεται στη συμβολική διάσταση του οιδιπόδειου, τη φαινομενολογική και δομική θεώρηση των ψυχωτικών εκδηλώσεων.

*«Τα ονόματα του πατρός», Ζακ Λακάν, εκδ. Ψυχογιός. Ο πληθυντικός του τίτλου προκύπτει από τη λακανική θέση ότι «ο Πατέρας δεν συνιστά μορφή αλλά λειτουργία». Είναι δομική η θέση του και μπορεί να είναι ο βιολογικός πατέρας, ο Θεός, εν γένει ο κανόνας.

* «Ο Λακάν και η ψυχανάλυση», Ζακ Αλέν Μιλέρ, εκδ. Εκκρεμές. Ιδρυτής της Παγκόσμιας Εταιρείας Ψυχανάλυσης, ο Μιλέρ, γαμπρός του Λακάν, αποτέλεσε, σύμφωνα με το Γάλλο διανούμενο, «το μοναδικό άνθρωπο που γνωρίζει πώς να με διαβάσει». Εδώ θα βρείτε συγκεντρωμένα άρθρα και διαλέξεις του Μιλέρ, που με μια πολύ στρωτή γλώσσα εισάγει τον αναγνώστη στο σύμπαν της λακανικής φιλοσοφίας.

* «Λειτουργία και πεδίο της ομιλίας και της γλώσσας στην ψυχανάλυση», Ζακ Λακάν, εκδ. Εκκρεμές. Και πάλι ο Ζακ Αλέν Μιλέρ σε μια εκτενή εισαγωγή επιχειρεί να μας πληροφορήσει για το περιεχόμενο του κειμένου και τις συνθήκες δημιουργίας του.

* «Η διδασκαλία μου», Ζακ Λακάν, εκδ. Εκκρεμές. Η εποχή είναι το 1967-68 και ο Λακάν ταξιδεύει παντού όπου καλείται για να μιλήσει σχετικά με τη θεωρία του. Μπροστά σε ακροατήρια ετερόκλητα, ο χαρισματικός ομιλητής αυτοσχεδιάζει, αναφέρεται στις περιπέτειες που είχε με τους συναδέλφους του και παρουσιάζει πράγματα πολύπλοκα με τη μεγαλύτερη απλότητα.

* «Εισαγωγή στην ανάγνωση του Λακάν», Ζοέλ Ντορ, εκδ. Πλέθρον. Δίτομο έργο-παρουσίαση του έργου του Λακάν. Ο πρώτος τόμος αναφέρεται στην «Επιστροφή στον Φρόιντ» και ο δεύτερος παρουσιάζει το κορυφαίο σημείο της λακανικής σκέψης: τη σύνδεση του Πραγματικού με το Συμβολικό και το Φαντασιακό.

* «Εισαγωγικό λεξικό της λακανικής ψυχανάλυσης», εκδ. Ελληνικά Γράμματα. Μια χρήσιμη πηγή αναφοράς για όσους ενδιαφέρονται γενικότερα για την ψυχανάλυση. Λεπτομερείς ορισμοί περίπου διακοσίων όρων. Έμφαση δίδεται στον τρόπο με τον οποίο αναπτύχθηκε η ιδιαίτερη ορολογία του Λακάν διαμέσου των διαφόρων σταδίων της διδασκαλίας του.

*«Λακανική κλινική των ψυχώσεων», Ζακ Αλέν Μιλέρ, εκδ. Πατάκη. Μια σειρά άρθρων του γνωστού ψυχαναλυτή σχετικά με την ψύχωση και τίτλους όπως «Σχιζοφρένεια και παράνοια», «Από την έκπληξη στο αίνιγμα», «Βέβηλες επιφοιτήσεις».

* «Αφιέρωμα στον Λακάν», περιοδικό αλήthεια, εκδ. Πατάκη. Είναι το τεύχος Νο 2 του περιοδικού των εκδόσεων Πατάκη, Νοέμβριος 2007, μ' ένα πλούσιο και πολύπλευρο αφιέρωμα στον Γάλλο στοχαστή. Υπό τη διεύθυνση του Δημήτρη Βεργέτη.

Γ.Τ.

Πηγή: http://www.enet.gr/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ