Menu
14 / 12 / 2017 - 04:26 am
A Site By Your Side
A+ A A-

prosegiseis as2

Ντίνα Βαΐου, Γιώργος Μαρνελάκης, Ρούλη Λυκογιάννη

Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο
Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών
ΔΠΜΣ: Αρχιτεκτονική και Σχεδιασμός του Χώρου
Κατεύθυνση: Πολεοδομία και Χωροταξία

Το ζήτημα των Σεγκρίων και η θεωρία της επιτελεστικότητας

Ράνια Μαρκαντά

Αθήνα, Σεπτέμβριος 2012

Α Μέρος) Η φεμινιστική θεωρία
Βασικές έννοιες και ιστορική αναδρομή

Η επίκληση στη φύση, ως αδιάσειστο επιχείρημα για την ενίσχυση των σχέσεων δύναμης και την επιβολή της εξουσίας, εισέρχεται στις πολιτικές συζητήσεις και στις συζητήσεις για τα δικαιώματα τον 18ο και τον 19ο αιώνα. Η φύση, με την έννοια των βιολογικών διαφορών όπως του εγκεφάλου, των γεννητικών οργάνων ή του στήθους παρουσιάζεται κατά τρόπο ώστε στην έννοια του «Ανθρώπου» να μην μπορεί να περιληφθεί η γυναίκα. Τονίζεται δηλαδή η σωματική ετερότητα των γυναικών. Τα βιολογικά δεδομένα συγκεντρώνονται και χρησιμοποιούνται με τρόπους ώστε να νομιμοποιηθούν ρατσιστικές και σεξιστικές συμπεριφορές.

Ξεκινώντας από την ανάλυση της Μποβουάρ στο Δεύτερο φύλο[1] (1949), σύμφωνα με την οποία ο άνδρας ορίζεται ως Εαυτός/ Υποκείμενο ενώ αντίθετα η γυναίκα ορίζεται ως Άλλο/ Αντικείμενο, αυτό που δεν είναι ο άνδρας, προκλήθηκαν έντονες συζητήσεις μέσα στο φεμινιστικό κίνημα γύρω από το αν οι γυναίκες έχουν ουσιαστικά κοινά χαρακτηριστικά ή αν η ιδέα της γυναίκας συμπυκνώνει ιστορικές διεργασίες κοινωνικής κατασκευής και πολιτισμικής δράσης. Με αυτό τον τρόπο το Δεύτερο φύλο άνοιξε το δρόμο για τη θεώρηση της κοινωνικής κατασκευής του φύλου. Σύμφωνα με τη διαλεκτική αυτή λοιπόν, ο Εαυτός αντιπροσωπεύει το υπερβατικό (το διανοητικό, το υπεράνω σώματος), ενώ ο Άλλος την εμμένεια (αυτό που περιορίζεται από το σώμα και τη βιολογία). Ενώ οι γυναίκες είναι παγιδευμένες στην εμμένεια και την υποτέλεια, οι άνδρες αξιώνονται την υπερβατικότητα και την εξιδανικευμένη ανεξαρτησία. Η Α. Αθανασίου αναφέρει για το έργο της Μποβουάρ: «... Στο πλαίσιο του πατριαρχικού συστήματος φύλου, η ανδρική ιδιότητα αυτοαναγνωρίζεται ως συνώνυμη και υποδειγματική της ανθρώπινης ιδιότητας, ενώ οι γυναίκες ετεροπροσδιορίζονται ως δευτερεύουσα υποπερίπτωση και απαξιωμένη ετερότητα, ως το «δεύτερο φύλο», που χαρακτηρίζεται από έλλειψη και ορίζεται ως έλλειψη, που δεν του αναγνωρίζεται το δικαίωμα της υποκειμενικότητας...». Όσον αφορά τη μητρότητα, η Μποβουάρ υποστηρίζει ότι πρόκειται για το προνομιακό πεδίο στο οποίο εμπεδώνεται η πατριαρχική δοξασία της «γυναικείας φύσης»- αυτό το τέχνημα ριζικής ετερότητας ως προς την πολιτισμικά προνομιακή ετεροφυλοφιλική αρρενωπότητα που αποτελεί το πρότυπο ανθρώπου[2]. Η μητρότητα, οι βιολογικές διαδικασίες της αναπαραγωγής δηλαδή, προσκολλούν τη γυναίκα σ’ αυτό που αποκαλεί η ίδια «κύκλο της εμμένειας».

prosegiseis as1

Η εισαγωγή της θεώρησης της έμφυλης ταυτότητας ως κοινωνικά και πολιτισμικά κατασκευασμένης, συνέβαλε στην ιστορική απαγκίστρωση του φύλου από την προδηλότητα του φυσικού και του αυτονόητου. Η θεωρία του «κοινωνικού φύλου» (gender), το οποίο εκλαμβάνεται ως κοινωνική εκφορά του «βιολογικού φύλου» (sex), αναδύθηκε ως κριτικός αντίλογος της φεμινιστικής θεωρίας στον οντολογικό, επιστημολογικό και πολιτικό κοινό τόπο του θεμελιωμένου στη φύση φύλου, ο οποίος νομιμοποιούσε και εδραίωνε την ανδρική κυριαρχία. Αυτό που τυπικά εκλαμβανόταν ως αναπόφευκτο γεγονός της βιολογικής διαφοράς ανάμεσα στα δύο φύλα δεν ευθύνεται με τρόπο αυτονόητο και αιτιοκρατικό για την κοινωνική ασυμμετρία σε βάρος των γυναικών. Η βιολογία δεν είναι το πεπρωμένο των γυναικών αλλά ένα ιστορικά προσδιορισμένο πεδίο εμπέδωσης της ανδρικής κυριαρχίας πάνω στις γυναίκες. Η έμφυλη ταυτότητα θεωρείται πλέον ως κοινωνικο/συμβολική κατηγορία.[3]

Σ’ αυτό το σημείο, θεωρείται σημαντική η αναφορά σε συγγράμματα που καθόρισαν την πορεία της φεμινιστικής θεωρίας και εισήγαγαν την έννοια του κοινωνικού φύλου στις κοινωνικές επιστήμες και την πολιτική.

Η Ann Oakley στο βιβλίο της Sex, Gender and Society, το 1972,[4] αναφέρεται στις βιολογικές διαφορές μεταξύ αρσενικού και θηλυκού με τον όρο Sex-βιολογικό φύλο, ενώ με τον όρο Gender-κοινωνικό φύλο, στην κοινωνική ταξινόμηση σε ανδρικό και γυναικείο. Το πρώτο εκλαμβάνεται ως σταθερό, ενώ το δεύτερο ως κοινωνικά προσδιορισμένο. Οι διαφορές των φύλων είναι κοινωνικά και όχι βιολογικά προσδιορισμένες, είναι κοινωνικά κατασκευασμένες εννοιολογήσεις που επιστρατεύονται από κοινωνικούς θεσμούς και ενσωματώνονται σε πολιτισμικές πρακτικές. Το φύλο λαμβάνεται δηλαδή, ως απόρροια κοινωνικών διαδικασιών εκμάθησης στο πλαίσιο κοινωνικών θεσμών και πολιτισμικών πρακτικών.

prosegiseis as3

Η Gayle Rubin στο άρθρο της The Traffic in Women: Notes on the political economy of sex, το 1975[5] εξηγεί ακόμη περισσότερο αυτή τη διάκριση και ισχυρίζεται ότι ο μηχανισμός «σμίλευσης της σεξουαλικότητας», όπως τον ονομάζει, τόσο ψυχικά εγγεγραμμένος όσο και θεσπισμένος στο πλαίσιο της αναπαραγωγικής οικογένειας, του πολιτισμικού ταμπού της αιμομειξίας και της επιβεβλημένης ετεροφυλοφιλίας, καθιστά τον κοινωνικό και σεξουαλικό δεσμό ανάμεσα σε δύο διακριτά, σχεσιακά και συμπληρωματικά φύλα στο πλαίσιο της ετεροφυλοφιλικής γαμήλιας ένωσης, θεμελιώδη μονάδα της ανθρώπινης κοινωνίας. Το συγκεκριμένο έργο εισάγει ως ιδέα στον αγγλοσαξονικό χώρο την έννοια του κοινωνικού φύλου. Δίνεται το ερέθισμα ώστε να ξεπεραστεί η ερμηνεία με βάση τη βιολογία, γίνεται ευρέως αντιληπτό ότι το βιολογικό και το κοινωνικό φύλο δεν ταυτίζονται κατ’ ανάγκη.

prosegiseis as4

Έπειτα η Judith Butler, κυρίως στο βιβλίο της Gender Trouble- Feminism and the Subversion of Identity το 1990[6] εισήγαγε την έννοια της επιτελεστικότητας, ξεκινώντας τη σκέψη της ρωτώντας: « Πώς μπορείς να γίνεις γυναίκα, αν δεν είσαι γυναίκα εξ αρχής;», αμφισβητώντας την κλασική πια διατύπωση της Μποβουάρ «δεν γεννιέσαι γυναίκα αλλά γίνεσαι».[7] Υποστηρίζει ότι το τι λαμβάνεται υπόψη ως βιολογικό φύλο είναι κι αυτό ένα κοινωνικό κατασκεύασμα. Για να ενισχύσει τη θεωρία και ίσως να γίνει αντιληπτή φέρνει παραδείγματα σωμάτων χωρίς ξεκάθαρο βιολογικό φύλο που εν τέλει το φύλο τους καθορίζεται από το κοινωνικό τους περιβάλλον. Ακόμη και το βιολογικό δηλαδή είναι κοινωνικά κατασκευασμένο. Σύμφωνα με τη θεωρία της επιτελεστικότητας (performatinity), δεν υπάρχει μια έμφυλη ταυτότητα αλλά έμφυλες εκφράσεις αυτής της ταυτότητας. Το φύλο κατασκευάζεται μέσω του πράττειν και όχι μέσω του είναι.

Πιο αναλυτικά η Butler αποδομεί τη διάκριση βιολογικού κοινωνικού φύλου της Μποβουάρ και εκλαμβάνει το λεγόμενο βιολογικό φύλο ως λογο-θετική[8] απόρροια - και όχι ως φυσική προϋπόθεση του κοινωνικού. Η κοινωνική κατηγορία γυναίκα δεν είναι αναγκαστική πολιτική και πολιτισμική ερμηνεία ενός θηλυκού σώματος, ενώ η κοινωνική κατηγορία άνδρας δεν είναι αναγκαστική πολιτική και πολιτισμική ερμηνεία ενός βιολογικά αρσενικού σώματος[9].

Συγκεκριμένα, στο βιβλίο της Gender Trouble εισάγει ένα φεμινιστικό λόγο πέρα από τη φυσικοποιημένη διπολικότητα των φύλων και πέρα από την πολιτική της ταυτότητας. Στο έργο αυτό, η Butler προβληματοποιεί τη διάκριση sex/gender, πάνω στην οποία είχε θεμελιωθεί η φεμινιστική θεωρία κατά τις δεκαετίες του 1970 και του 1980. Υποστηρίζει όχι μόνο ότι το λεγόμενο βιολογικό φύλο είναι πάντοτε ήδη κοινωνικό αλλά η έννοια sex είναι κατηγορία υπό την αιγίδα της οποίας η ανατομία, η επιθυμία και η αναπαραγωγή ενοποιούνται συγκροτώντας μια ανδροκεντρική οικονομία, η οποία θέτει ως φυσικό και αδιαμφισβήτητο το καθεστώς της ετεροκανονικότητας (heteronormativity). Οι έμφυλες κατηγορίες προσεγγίζονται ως «κανονιστικές μυθοπλασίες»[10] που παράγονται και ιζηματοποιούνται μέσα από επαναλαμβανόμενες κοινωνικές τελετουργίες της εξιδανικευμένης κανονικότητας, αλλά και παραμένουν, ανεξάλειπτα και αναπόφευκτα, ανοιχτές σε πρακτικές κριτικής ανασήμανσης των αξιώσεων του ηγεμονικού λόγου. Με όρους επιτελεστικότητας, το φύλο δεν είναι απλώς επιτελεστική δράση επανεπιβεβαίωσης του κανονιστικού προτύπου. Δεν εγγράφεται παθητικά πάνω στο σώμα, αλλά επιτελείται καθημερινά σε αδιάκοπη διαδικασία αγωνίας και απόλαυσης, σε μια σπειροειδή συνύφανση κοινωνικής πίεσης και αντίστασης, κατά την οποία τα υποκείμενα διαδραματίζουν δυνατότητες και πιθανότητες έμφυλης σωματικότητας[11].

Β Μέρος) Το πολιτισμικό προϊόν
Γνωριμία με το κείμενο

prosegiseis as5prosegiseis as6

Εικόνες 1,2. Εξώφυλλα του βιβλίου,
πηγές: www.ebooks.gr en.wikipedia.org

Το ζήτημα των Σεγκρίων: Πρόκειται για ένα διήγημα της Ursula K. Le Guin που περιλαμβάνεται στο βιβλίο της «Τα γενέθλια του κόσμου»[12]. Το βιβλίο πρωτοεκδόθηκε το 2000 και μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2007. Περιλαμβάνει 9 διηγήματα επιστημονικής φαντασίας, στα οποία κυρίως αναλύονται και περιγράφονται οι έμφυλες σχέσεις και τα κοινωνικά ταμπού σε φανταστικούς πλανήτες.

Τις ιστορίες του πλανήτη των Σέγκριων, με το όνομα Σε-ρ ή Γιε-χα-ρι, περιγράφουν διάφοροι κάτοικοί του αλλά και παρατηρητές που προέρχονται από άλλους πλανήτες και διαφορετικά δομημένες κοινωνίες. Η διήγηση ξεκινά από την καταγραφή της επαφής με τους Σέγκριους ενός άνδρα παρατηρητή. Εξαρχής διαπιστώνει ο αφηγητής ότι είναι «περίεργος ο διαχωρισμός της κοινωνίας των Σέγκριων». Η αριθμητική υπεροχή των γυναικών, 16 ενήλικες γυναίκες προς έναν ενήλικα άνδρα, θεωρείται η αιτία και η αφορμή για τη διαχωρισμό της κοινωνίας τους.

Οι άνδρες ζουν έγκλειστοι σε μεγάλα κάστρα με τεράστιους κήπους και γήπεδα, ενώ οι γυναίκες ζουν σε χωριά και κωμοπόλεις γύρω από τα τείχη των κάστρων. Όλες οι καθημερινές δουλειές στα χωράφια, τα εργοστάσια και τις υπηρεσίες γίνονται από τις γυναίκες, οι οποίες και προμηθεύουν τους άνδρες με τα απαραίτητα. Οι άνδρες επιδίδονται σε αθλήματα και επιδείξεις δύναμης κατά τη διάρκεια της ημέρας. Τη νύχτα οδηγούνται σε διάφορα σπίτια στις περιοχές γύρω από τα κάστρα τους και πληρώνονται για να «ικανοποιήσουν τα πάθη τους», όπως αναφέρει ο παρατηρητής, με τις γυναίκες της περιοχής. Η επιλογή συντρόφου γίνεται αποκλειστικά από τις γυναίκες, οι οποίες και πληρώνουν, με κύριο στόχο την αναπαραγωγή.

Ακολουθεί πίνακας με τις συνήθειες και τις δραστηριότητες των Σεγκρίων. Ο διαχωρισμός των πινάκων σε Άνδρες και Γυναίκες, έγινε εξαιτίας του διαχωρισμού τους σε δύο ξεχωριστούς αλλά και αλληλοσυνδεόμενους τρόπους ζωής και αντίληψης της κοινωνίας.

ΑΝΔΡΕΣ

Αθλητισμός                                   Πάλη: Επιδεξιότητα χεριών και ποδιών
Κατά τη διάρκεια της ημέρας           Ξιφομαχία/ μονομαχίες με ραβδιά
                                                    Αγώνισμα με μπάλα σε γήπεδο: Εξαιρετικά βίαιο


Ντύσιμο                                        Λαμπερές στολές με χρυσαφικά και κεντήματα


Δραστηριότητες                             Εκτροφή άγριων βοοειδών
                                                   Ράψιμο των ρούχων τους


Τέχνες- Επιστήμη                           Δεν γνωρίζουν τίποτα, μονάχα ένα είδος χορού με μεγάλα                                                     άλματα


Χώρος                                           Έγκλειστοι στα κάστρα τους τα οποία περιέχουν μεγάλα                                                          πάρκα
                                                     Κοιμούνται σε κοιτώνες


Σεξ                                                Συνεύρεση επί πληρωμή σε καθορισμένα σπίτια
Κατά τη διάρκεια της νύχτας            Η επιλογή συντρόφου γίνεται μόνο από τις γυναίκες


ΓΥΝΑΙΚΕΣ

Εργασία                                         Καθημερινές δουλειές
                                                    Χωράφια και εργοστάσια


Ντύσιμο                                         «Άχαρο»


Αθλητισμός                                    Παρακολουθούν τα αγωνίσματα των ανδρών και                                                                   επευφημούν


Τέχνες- Επιστήμη                            Οι τέχνες, οι επιστήμες, κάθε είδους μάθηση και                                                                    επαγγελματική τεχνική διδάσκονται στα κολέγια και                                                              υπάρχουν λίγες εξειδικεύσεις και κανένας διαχωρισμός


Χώρος                                            Χωριά και κωμοπόλεις γύρω από τα κάστρα. Ζουν                                                                  συνήθως όλες μαζί στους οίκους των μητέρων


Σεξ                                                Επισκέπτονται τους τόπους σεξουαλικής συνεύρεσης
                                                     Διατηρούν ομοφυλοφιλικές σχέσεις


Πίνακας 1. Δραστηριότητες των Σεγκρίων, πηγή: Ιδία επεξεργασία

Βασικές έννοιες και θεωρήσεις της κοινωνίας γίνονται διαφορετικά αντιληπτές στον δικό τους πλανήτη και κρίθηκε επίσης απαραίτητο να επεξηγηθούν.

Φιλία: Δεν υπάρχει φιλία ανάμεσα σε έναν άνδρα και μια γυναίκα.

Σεβασμός: Αναφέρεται μόνο στις γυναίκες. Στη γλώσσα τους ταυτίζεται με την έννοια διδασκαλία. Ο μοναδικός τίτλος σεβασμού είναι η Δασκάλα.

Πλούτος: Αναφέρεται μόνο στις γυναίκες. Ο πλούτος προκαλεί το θαυμασμό αλλά όχι το σεβασμό.

Έρωτας: Προνόμιο μόνο των γυναικών και αποκλειστικά μεταξύ τους. Δεν υπάρχει έρωτας ανάμεσα σε έναν άνδρα και μια γυναίκα.

Μάθηση: Γυναικεία υπόθεση. Θεωρείται πολύ κακό για τον άνδρα καθώς «πλαδαρεύει το σώμα και σκοτώνει το σπέρμα».

Ανταγωνισμός: Αφορά τους άνδρες. Είναι ατέλειωτος στα κάστρα με καθημερινές αναγκαστικές ή προαιρετικές δοκιμασίες.

Ηρωισμός: Αφορά τους άνδρες. «Πώς μπορείς να είσαι ήρωας αν δεν κουτσαίνεις;» Ρωτάνε οι γυναίκες.

Γάμος: Θεσμός μόνο για τις γυναίκες. Δεν υφίσταται γάμος γυναίκας με άνδρα.

Ντροπή: Η ύπαρξη μόνο ενός φύλου στην καθημερινή ζωή, τους/τις απαλλάσσει από τη ντροπή. Απλότητα σε πολλές συμπεριφορές που σε άλλες κοινωνίες θα θεωρούνταν ντροπιαστικές. (πχ. Η χρήση της τουαλέτας)

Γλώσσα: Διαφορετικό λεξιλόγιο από τους άλλους πλανήτες. Για παράδειγμα, δεν υπάρχει η λέξη πατέρας. Υπάρχει μόνο η λέξη μητέρα για τη φυσική μητέρα και η λέξη αγαπομητέρα για την σύντροφο της φυσικής μητέρας.

Ομοφυλοφιλία: Ενθαρρύνεται στις νεαρές ηλικίες (κάτω των 15) στα κάστρα, αλλά δεν είναι επισήμως αποδεκτή για τους ενήλικες άνδρες. Στις κοινότητες των γυναικών είναι ο μόνος τρόπος που νοείται ο έρωτας και η οικογένεια.

Σημειώσεις

[1] Το Δεύτερο φύλο κυκλοφόρησε το 1949. Τίτλος πρωτοτύπου: Simone de Beauvoir, Le deuxième sexe I & II, Gallimard

[2] Αθανασίου A.,(2006), Φεμινιστική θεωρία και πολιτισμική κριτική, Αθήνα, στην εισαγωγή με τίτλο Φύλο και υποκειμενικότητα μετά το «δεύτερο κύμα» και συγκεκριμένα στο υποκεφάλαιο «Η γυναίκα ως Άλλος»: Η φεμινιστική θεωρία ανάμεσα στα κύματα, σ. 19

[3] Αθανασίου A., (2007), Ζωή στο όριο- Δοκίμια για το σώμα, το φύλο και τη βιοπολιτική, Αθήνα, και συγκεκριμένα το κεφάλαιο 7 με τίτλο: Gender Trouble: Η φεμινιστική θεωρία και η πολιτική μετά την αποδόμηση της ταυτότητας, σ. 197-213

[4] Oakley A.,(1972), Sex, Gender and Society (Towards a new Society), New York

[5] Rubin G., (1975) The traffic in women: Notes on the political economy of sex, στο Rayna Reiter (επιμ.), Toward an Anthropology of Women, New York

[6] Butler J., (1990), Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, New York

[7] Η φράση συνεχίζεται ως εξής: «Δεν γεννιέσαι γυναίκα, αλλά γίνεσαι. Καμιά βιολογική, ψυχολογική ή οικονομική μοίρα δεν καθορίζει τη μορφή που ο θηλυκός άνθρωπος παίρνει μέσα στην κοινωνία: το ον αυτό παράγεται από τον πολιτισμό στο σύνολό του σαν κάτι ενδιάμεσο μεταξύ άνδρα και ευνούχου, το οποίο περιγράφεται ως θηλυκό».

[8] Όρος που συναντήθηκε σε κείμενα και βιβλία της Α. Αθανασίου. Βλ. π.χ. Α. Αθανασίου, 2006, σ. 23.

[9] Butler J., (1990)

[10] Κατ’ αναλογία με αυτό που ο Foucault αποκαλούσε ρυθμιστικό ιδεώδες

[11] Αθανασίου Α., (2006), σ.98

[12] Le Guin U. K., (2007), Τα γενέθλια του κόσμου, Το Ζήτημα το Σεγκρίων, Αθήνα, σ. 45-110

Πηγή: http://www.arch.ntua.gr/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ