Menu
19 / 08 / 2017 - 08:17 am
A Site By Your Side
A+ A A-

emfyles diakriseis 2

Γράφει η Μαρία Γκασούκα*

Η εισαγωγή του φύλου ως αναλυτικής κατηγορίας διεύρυνε τους επιστημονικούς, ερευνητικούς ορίζοντες

και επέτρεψε να διαγνωστούν οι έμφυλες προκαταλήψεις και αποκλεισμοί όχι μόνο στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, όπου ήταν και ευκολότερο να εντοπιστούν, αλλά και στις «αντικειμενικές», «ουδέτερες» ως προς το φύλο θετικές επιστήμες, όπως άλλωστε στον δημόσιο και ιδιωτικό βίο ευρύτερα. Μεταξύ των άλλων, ανάδειξε για πρώτη φορά συγκροτημένα και ολοκληρωμένα τα έμφυλα χαρακτηριστικά του λόγου (discourse) και τον ρόλο της γλώσσας στην αναπαραγωγή και διαιώνιση των διακρίσεων που συνδέονται με τα κοινωνικά φύλα, τους άνδρες και τις γυναίκες. Ανάδειξε όμως και τη σημασία της χρήσης μιας γλώσσας που, υπερβαίνοντας τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις, θα καταστήσει τα γένη ορατά και θα εκφράσει τις εμπειρίες και τις πολλαπλές φωνές των γυναικών. Aξίζει να σημειωθεί ότι η σχέση γλωσσικής έκφρασης και φύλου έχει από τη δεκαετία ήδη του '70 απασχολήσει εκτενώς το πεδίο της έμφυλης κοινωνιογλωσσολογίας, η οποία θεωρεί πως η σχέση αυτή αποτελεί κοινωνική κατασκευή πολύ περισσότερο από βιολογική. Ιδιαίτερα η προσοχή εστιάζεται στον λόγο (discourse) που εκφέρεται με τη γλώσσα. Ο λόγος ανήκει στην κατηγορία εννοιών όπως η ιδεολογία, η κουλτούρα, η κοινωνικοποίηση κ.ά. και περιλαμβάνει την καθημερινή αλληλεπίδραση και τις μορφές της συνείδησης που συγκροτούν το μέσο της κοινωνικής κατασκευής της πραγματικότητας. Πιο συγκεκριμένα, σε ό,τι αφορά το φύλο:

emfyles diakriseis 1

Είναι γεγονός πως η αρσενική ομιλία και οι αρσενικές στρατηγικές συνομιλίας αποτελούν σε όλα τα είδη του λόγου τον «κανόνα», βάσει του οποίου και σε σχέση με τον οποίο αξιολογείται η θηλυκή ομιλία και οι εκφάνσεις της. Στο πλαίσιο αυτό η γυναικεία ομιλία φαίνεται να υπολείπεται σε λογική, επιδεικνύει περισσότερη ευαισθησία, χρησιμοποιεί λιγότερο τις αφηρημένες έννοιες, διαθέτει μικρότερο λεξιλόγιο, χρησιμοποιεί περισσότερα επίθετα, τροπικά επιρρήματα, παρεμβολές κ.λπ., είναι με δυο λόγια ευγενική μεν, αλλά επισφαλής, σε αντίθεση με την ανδρική που εμφανίζεται κατηγορηματική και ανταγωνιστική. Η σχετική συζήτηση βρίσκεται σε εξέλιξη, αφού κάποιες/οι αμφισβητούν αυτή την άποψη. Ισχυρίζονται λ.χ. πως στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν είναι το φύλο που παράγει τις διαφορές, κυρίως στον προφορικό λόγο, αλλά παράγοντες όπως η ηλικία, η θέση ισχύος κ.ά. Ωστόσο, πολλές φεμινίστριες, και όχι μόνο, επιμένουν στην αντανάκλαση των κοινωνικών σχέσεων κυριαρχίας στον λόγο και μάλιστα στον προφορικό, άποψη την οποία συμμερίζομαι. Οι υφιστάμενες νόρμες και κανόνες της γλώσσας είναι δημιουργήματα των ανδρών, τονίζουν, προορισμένα να εκφράσουν και να αποτυπώσουν την ανδρική εμπειρία. Από την άλλη, αρκετές/οί γλωσσολόγοι, δίνουν έμφαση σε πολιτισμικά δεδομένα και εστιάζουν στη διαφορετική διαδικασία κοινωνικοποίησης των δύο φύλων: Οι άνδρες και οι γυναίκες αποκτούν διαφορετικές επικοινωνιακές στρατηγικές και αναπτύσσουν διαφοροποιημένους τρόπους συνομιλίας, ακριβώς γιατί ανήκουν σε διαφορετικές ως προς την κοινωνικοποίησή τους ομάδες. Η Spender, πάντως, επιμένει πως η γλώσσα διαμορφώθηκε από τους άνδρες και οι έννοιες των λέξεων καθορίστηκαν από εκείνα τα άτομα που, μέσω της κοινωνικής τους ισχύος, αποτέλεσαν τον «κανόνα». Έτσι οι γυναίκες είναι υποχρεωμένες, έστω και ασύνειδα, να «μεταφράζουν» ή προσαρμόζουν λέξεις και έννοιες που δεν δημιουργήθηκαν για να εκφράσουν τη δική τους γυναικεία υποκειμενικότητα και εμπειρία. Καθώς δε η πραγματικότητα κατασκευάζεται και στηρίζεται κατεξοχήν μέσω της γλώσσας, εκείνοι που ελέγχουν τη γλώσσα ελέγχουν και την πραγματικότητα.

emfyles diakriseis 3

Ταυτόχρονα, ως γνωστόν, η έμφυλη τάξη πραγμάτων προσδιορίζεται και σαν συμβολική τάξη, καθώς υφίσταται μέσω των αναπαραστάσεων και των αντιλήψεων για την ανδρική κυριαρχία και τη γυναικεία υποταγή. Εκφράζεται από τη γλώσσα και από την «κατασκευή» του φύλου κατά τη διαδικασία μετατροπής των αντιλήψεων σε πράξη. Κι ακριβώς και αυτή τη συμβολική τάξη, που αποτυπώνει τον γλωσσικό σεξισμό, δηλαδή «τη γλωσσική διεπίδραση σε μιαν ανδροκρατική κοινωνία, στην οποία η γλώσσα αποτυπώνει τις σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στα φύλα και λειτουργεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να διαιωνίζεται και να νομιμοποιείται η εξουσία των αντρών εις βάρος των γυναικών», αποπειράθηκαν να ανατρέψουν επιστήμονες με συνείδηση του φύλου. Αμφισβητώντας την κυρίαρχη έμφυλη γλωσσική πραγματικότητα (κάποιες μιλούν ακόμα και για «μεθοδοκτονία») «απελευθερώνουν» ταυτόχρονα τη γλώσσα τους. Στη διαδικασία αυτής της απόπειρας, από τη μία, λέξεις καθοριστικές για το πατριαρχικό αξιακό σύστημα εξαρθρώνονται ως προς το σημασιολογικό τους περιεχόμενο (υιοθεσία, ανδραγαθία). Από την άλλη παράγονται "καινούριες" (έμφυλη-ος-ο) ή επανασημασιοδοτούνται παλιές (γυάλινη οροφή, κολλώδες πάτωμα), εντός πάντοτε του σημασιολογικού πλαισίου που προκύπτει από την ποιοτικά νέα γυναικεία εμπειρία. Στην ελληνική γλώσσα, μάλιστα, εκτός των ανωτέρω, η σύγκρουση εστιάζει στη γενικευμένη χρήση του κυρίαρχου αρσενικού λόγου, ο οποίος καθιστά αόρατο το θηλυκό γένος, γεγονός που αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα έμφυλης ανισότητας και αναπαράγει τον σεξισμό και τη γυναικεία κατωτερότητα στο πεδίο της γλώσσας και των συμβόλων, αφού το αρσενικό εμφανίζεται να εκπροσωπεί το σύνολο των ανθρώπινων υπάρξεων και να νομιμοποιείται να «ομιλεί» αυτό μόνο για λογαριασμό και των δύο φύλων.

Έτσι ή αλλιώς, πάντως, η σχέση λόγου και κοινωνικού βίου διέπεται από προϋποθέσεις. Αποτελεί πολιτιστική ανάβλυση και ευκρινή έκφραση πολιτισμού. Αναλύει τις σχέσεις και τις αμοιβαίες επιδράσεις του με την κοινωνική πραγματικότητα Και η σύγχρονη κοινωνική/πολιτισμική πραγματικότητα επιτάσσει έμφυλες δημοκρατικές αλλαγές και στη γλώσσα, ή μάλλον κατεξοχήν στη γλώσσα, καθιστώντας πριν από όλα στο πλαίσιό της ορατά και τα δύο φύλα, κάτι που η Αριστερά στη χώρα μας δεν μπορεί να αγνοεί ή να υποτιμά, καθώς πρόκειται για βαθιά πολιτική διεκδίκηση και οφείλει να την στηρίξει και με τον λόγο της, και με την πρακτική της για όσο χρόνο απαιτηθεί.

Υ.Γ. Στο ανωτέρω πλαίσιο θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικά έργα τόσο αυτό της διάχυσης της οπτικής του φύλου στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση της Κυπριακής Δημοκρατίας, όπου αναδείχθηκε και γίνεται προσπάθεια να αντιμετωπιστεί ο γλωσσικός σεξισμός των Αναλυτικών Προγραμμάτων, όσο και το υπό προκήρυξη στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ έργο της ελληνικής Γενικής Γραμματείας Ισότητας «Ένταξη της ισότητας των φύλων στη γλώσσα των διοικητικών εγγράφων». [2013]

* Η Μαρία Γκασούκα διδάσκει Πολιτισμικές και Φεμινιστικές Σπουδές στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Πηγή: http://www.avgi.gr/ArticleActionshow.action?articleID=753561 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ