Menu
23 / 09 / 2017 - 01:27 am
A Site By Your Side
A+ A A-

paixhnidia-syn

Το παρόν αποτελεί τμήμα των πρακτικών του συνεδρίου «Έμφυλοι Μετασχηματισμοί», που πραγματοποιήθηκε στις 13-15 Μαΐου του 2005 στο Πανεπιστήμιο Κρήτης (Ρέθυμνο). Επιμέλεια Γιώτα Παπαγεωργίου. Σελ. 35-45

 

Άννα Βιδάλη
Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Το παιχνίδι με τις κούκλες αποτελεί αρχέτυπο του παιχνιδιού και η συμβολική του λειτουργία συνιστά έναν ισχυρό τρόπο κοινωνικοποίησης, ιδιαίτερα όσον αφορά στο φύλο. Στην εποχή μας, το παιχνίδι αυτό συνοδεύεται από πολλά εξαρτήματα, που συμπληρώνουν την εικόνα ενός σπιτικού αφθονίας και κατανάλωσης. Στην παρούσα εισήγηση θα αναφερθώ σ' ένα ιδιαίτερο παιχνίδι με κούκλες, που αφορά τα αγόρια, όπως και τα κορίτσια· κούκλες που είναι, όμως, διαφορετικές για το κάθε φύλο και συνοδεύονται όχι μόνο από ποικίλα εξαρτήματα, αλλά και από αφηγήματα. Πρόκειται για τις κούκλες-μοντέλα και τις κούκλες δράσης, περισσότερο γνωστές με τα ονόματά τους: Barbie, Action Man, MacSteel, Power Rangers, κ.ά. Θα εστιάσω στην ανάλυση των επιπτώσεων του παιχνιδιού, από την οπτική γωνία του φύλου, ποια μπορεί να είναι η συμβολική διάσταση της κούκλας και ποιες διαφορές ενδέχεται να επιφέρει στο παιχνίδι και στην κοινωνικοποίηση των παιδιών.

Τέλος, θα αναφερθώ σε μια πρώτη έρευνα που πραγματοποιήσαμε με μια ομάδα από φοιτήτριες του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας στο πλαίσιο του μαθήματος «Ιστορίες Ζωής και Γενεαλογικά Δένδρα». Με τη μέθοδο των Ιστοριών Ζωής, συλλέξαμε ιστορίες οι οποίες εστιάζουν στην παιδική ηλικία και το παιχνίδι με τις κούκλες από διαφορετικές ηλικιακές ομάδες. Στόχος μας ήτανε να εντοπίσουμε ομοιότητες και διαφορές ανάμεσα σε διαφορετικά είδη συμβολικού παιχνιδιού, τη σχέση που διατηρεί καθένα από αυτά με τη ζωή της κοινωνικής ομάδας και την εποχή, και τις επιπτώσεις στη διαμόρφωση του ψυχισμού των παιδιών. Μερικά από τα ερωτήματα τα οποία τέθηκαν, ήταν: Είναι το παιχνίδι με τις κούκλες δράσης και τις κούκλες-μοντέλα απλώς μια σύγχρονη μορφή συμβολικού παιχνιδιού; Σε τι διαφέρει από προηγούμενες μορφές παιχνιδιών ως προς τη σχέση με τη ζωή της ομάδας των ενηλίκων και τη διαμόρφωση ενός ψυχο-κοινωνικού εαυτού στο παιδί; Τέλος, πώς επιδρά το παιχνίδι με τις κούκλες δράσης και τις κούκλες-μοντέλα στο διαχωρισμό και την ιεραρχική κατάταξη των φύλων;

Ο αποκλεισμός των παιδιών από την κοινωνία των μεγάλων δεν ίσχυε σε όλες τις εποχές και όλους τους πολιτισμούς (Aries, 1973). Στην εποχή μας και στις κοινωνίες του Δυτικού κόσμου, παρατηρείται η δημιουργία μιας ιδιαίτερης κουλτούρας των παιδιών. Χαρακτηριστικά, γύρω από την παιδική ηλικία έχει υφανθεί ένας ιστός από αγαθά και υπηρεσίες –ρούχα, παιχνίδια, βιβλία, έπιπλα, πάρκα ψυχαγωγίας, θεατρικές παραστάσεις, ταινίες, μουσική– που δεν κρύβουν πάντα τη σχέση τους με την αγορά των καταναλωτικών προϊόντων. Το περίεργο είναι ότι ο κόσμος αυτός των παιδιών αποτελεί απομίμηση του κόσμου των μεγάλων· ένας κόσμος σε μικρογραφία ενός άλλου. Ποια είναι, λοιπόν, η ανάγκη που έρχεται να καλύψει το παιχνίδι με τις κούκλες-μοντέλα και τις κούκλες δράσης στο παραπάνω πλαίσιο;

toys 1

Τα δύο είδη κούκλας συνδυάζουν ένα δίκτυο διάθεσης στην παγκόσμια αγορά, προωθώντας ταυτόχρονα τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά μιας πολύ συγκεκριμένης εθνικής κουλτούρας. Παίζοντας με τις κούκλες αυτές το παιδί έχει την ευκαιρία να μυηθεί σε ορισμένα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της Αμερικανικής κοινωνίας. Για παράδειγμα, παίζοντας με τις κούκλες-μοντέλα γνωρίζουμε τον τρόπο ζωής της Καλιφόρνιας και του κόσμου του θεάματος. Το παιχνίδι με τις κούκλες δράσης, αντίστοιχα, ανοίγει την πρόσβαση στον κόσμο των σύγχρονων όπλων, της βίας και των ακραίων σπορ. Επιλέγονται, δηλαδή, ορισμένα από τα χαρακτηριστικά μίας κουλτούρας, τα οποία διαδίδονται παγκοσμίως ως άξια μίμησης.

Μερικά από τα πιο επιτυχημένα βιομηχανικά συγκροτήματα ανήκουν στην παγκόσμια βιομηχανία του παιχνιδιού. Ανάμεσα τους ξεχωρίζει η εταιρία Mattel, δημιουργός της κούκλας Barbie. Όπως έχω αναφέρει και στο υπό έκδοση άρθρο μου «Αφηγηματικά Σενάρια για τη νομιμοποίηση της βίας: παιχνίδια για αγόρια στην εποχή της Παγκοσμιοποίησης», η Mattel στηρίζεται σε ένα διεθνή καταμερισμό εργασίας, κατά τον οποίο η δημιουργική εργασία που χρειάζεται φαντασία, όπως ο σχεδιασμός, οι δημόσιες σχέσεις και η έρευνα αγοράς, εδρεύει στις Η.Π.Α. Αντίθετα, οι εργασίες αναπαραγωγής γίνονται στο εξωτερικό. Χώρες, όπως η Κίνα, η Ινδοκίνα και η Μαλαισία, προτιμώνται εξ αιτίας των χαμηλών ημερομισθίων και της απουσίας συνδικαλιστικών οργανώσεων των εργαζομένων. Δεν υπάρχει, δηλαδή, κανένας έλεγχος για την τήρηση των δικαιωμάτων στην υγεία, τις διακοπές, τις άδειες και τις συνθήκες εργασίας.
Στις Η.Π.Α., η εταιρία λειτουργεί με ένα σύστημα παραχωρήσεων (license system) από ονόματα και χορηγούς, όπως η MacDonald's. Ταυτόχρονα, καταρτίζει ειδικές συμβάσεις με τα κέντρα λιανικής πώλησης, όπως το Toys 'R Us ή το Wal-Mart ή το Target, ενώ απασχολεί εκατοντάδες υπαλλήλους ως σχεδιαστές, προγραμματιστές κι ερευνητές της αγοράς. Το εύρος της διαφήμισης –που συνίσταται από διαφημίσεις σε περιοδικά και στην τηλεόραση, κουπόνια, και ταχυδρομικά κουπόνια– είναι τεράστιο. Τόσο η έρευνα της αγοράς όσο και η προσεκτική διαφήμιση συντελούν στην εμπορική επιτυχία της κούκλας, η οποία διανύει το 45ο έτος από την εμφάνισή της, το 1959 (Rogers, 1999).

Μια άλλη μεγάλη εταιρία, η Hasbro, είχε κατά την δεκαετία του 1980 καταφέρει να αγοράσει πολλά από τα παλαιότερα ονόματα της βιομηχανίας του παιχνιδιού. Το 1995 αποφάσισε να ξαναβγάλει στην αγορά τον G. I. Joe, η παραγωγή του οποίου είχε σταματήσει για αντιμιλιταριστικούς λόγους το 1978 (Cross, 1997). Όταν πρωτοβγήκε, το 1960, ο G. I. Joe ήταν μια κούκλα για μικρά αγόρια που ήθελαν να αναπαραστήσουν στο παιχνίδι τους πραγματικούς βατραχανθρώπους του Αμερικάνικου πεζικού. Το 1995 επανεμφανίζεται ως φανταστική φιγούρα μάχης, μέλος μια Κινητής Δύναμης Κρούσης. Οι υπόλοιποι χαρακτήρες της ομάδας διέθεταν χαριτωμένα ονόματα, ενώ ο εχθρός –με το όνομα Κόμπρα– συμπεριλάμβανε μια αντίστοιχη ομάδα «κακών», με στολές, εξοπλισμό και περιβάλλοντα ομοίως φουτουριστικά. Έτσι, ο Joe από μοναχική κούκλα μετατρέπεται σε σήμα κατατεθέν μιας ομάδας από παιχνίδια, κούκλες δράσης, όπλα και οχήματα. Η Hasbro (Cross, 1997) επενδύει τέσσερα δισεκατομμύρια δολάρια στη διαφήμιση και το 1983 ο Joe αποκτά το δικό του πρόγραμμα στην τηλεόραση.
Το 1988 η εταιρία ισχυρίζεται ότι τα δύο τρίτα των αγοριών μεταξύ 5 και 11 ετών στις Η.Π.Α. έχουν στην κατοχή τους αυτήν την κούκλα δράσης.

toys 2

Το θέμα της επιρροής που ασκεί η νέα παγκοσμιοποιημένη μορφή συμβολικού παιχνιδιού στην πολιτισμική ζωή των διαφόρων λαών έχει τεθεί και συζητήθηκε από ορισμένους θεωρητικούς της παιδαγωγικής. Για την Allison James (1993), η γνώση για το μέλλον και τους κοινωνικούς ρόλους των ενηλίκων αποκτιέται μέσα από νέες και νεωτεριστικές μορφές. Η κούκλα Barbie, για παράδειγμα, επιτρέπει στα παιδιά να πειραματιστούν με την ιδέα των αλλαγών στο σώμα, των αλλαγών στην ταυτότητα και των αλλαγών στο περιβάλλον – πάντα στο πλαίσιο μιας κοινωνίας της κατανάλωσης. Ο Brian Sutton-Smith (1988) υποστηρίζει ότι, παρά τη φαινομενική ηγεμονία των παιχνιδιών πάνω στα παιδιά, τα τελευταία είναι ακόμη σε θέση να ελέγχουν το παιχνίδι τους.

Οι Stephen Kline και Peter Smith, όμως, προβληματίζονται περισσότερο. Τους ανησυχεί το γεγονός ότι, όταν συγκρίνει κανείς το παιχνίδι με τις κούκλες δράσης με άλλες μορφές κοινωνικο-δραματικού παιχνιδιού και παιχνιδιού ρόλων, διαπιστώνει μια ριζική διαφορά. Οι κούκλες της παγκόσμιας αγοράς εισηγούνται μια μορφή «ορθοδοξίας» του παιχνιδιού. Αυτό συμβαίνει γιατί η συσκευασία της κούκλας, εκτός των λεπτομερών οδηγιών για τον πολύπλοκο χειρισμό των εξαρτημάτων, περιέχει και μια απλή αφήγηση, που προσδιορίζει σε μεγάλο βαθμό το παιχνίδι του παιδιού. Η επίδραση αυτή αυξάνεται, εάν υπολογίσει κανείς τα παιδικά περιοδικά, τις τηλεοπτικές διαφημίσεις, τα παιδικά προγράμματα, τα κινούμενα σχέδια, τις ταινίες και άλλα μέσα που περιέχουν αφηγήσεις με ήρωες τις συγκεκριμένες κούκλες. Αυτό, σε συνδυασμό με το δυνατό συμβολισμό των κουκλών, που ξεχωρίζουν για τις ιδέες, τις αξίες και το ειδικό λεξιλόγιο, μειώνει ουσιαστικά τις δυνατότητες των παιδιών να παρεμβαίνουν με το παιχνίδι τους στον πολιτισμό της εποχής και της ιδιαίτερης ομάδας τους αλλάζοντάς τον (Kline, 1992).

Για παράδειγμα, στο κουτί συσκευασίας του παιχνιδιού αναγράφεται μεταξύ άλλων κι ένα σύντομο σενάριο, όπως αυτό που παρατίθεται εδώ: «Όταν ο Psycho κρύβει όπλα ατομικής ενέργειας στον πυθμένα του Ειρηνικού Ωκεανού, ο MaxSteel παλεύει ενάντια στο χρόνο για ν' αποτρέψει το καταστροφικό παλιρροϊκό κύμα». Η αφηγηματική διάσταση του παιχνιδιού συνοδεύεται από τα ομώνυμα παιδικά προγράμματα με κινούμενα σχέδια (κατά την περίοδο συγγραφής του άρθρου προβάλλονταν κάθε Σάββατο στις 9:30, στον τηλεοπτικό σταθμό Star) και τις διαφημίσεις, που δείχνουν συνήθως παιδιά να παίζουν με την κούκλα. Για την κούκλα Action MΑΝ κυκλοφορεί, επίσης, περιοδικό, με τίτλο: «Action Man – Το Περιοδικό της Περιπέτειας και της Δράσης». Το περιοδικό αυτό έχει τη μορφή κόμικς και περιέχει, εκτός από εικονογραφημένες αφηγήσεις, παιχνίδια που μιμούνται τα βίντεο-παιχνίδια κι ονομάζονται «Θέσεις Μάχης». Το παιχνίδι εισάγει, επίσης, ένα νέο γλωσσάριο για την περιγραφή των παραπάνω προϊόντων.

toys 3

Σύμφωνα με τον Cross (1997), το παιχνίδι που πρότειναν οι καινούριες κούκλες δράσης δεν είχε να κάνει με την ηθική ή με τη συγκεκριμένη πολιτική των Η.Π.Α., λ.χ. τον πόλεμο του Βιετνάμ, την απόβαση στη Γρενάδα ή την πολιτική που ακολούθησε ο Ρέιγκαν εξοπλίζοντας δικτάτορες ανά τον κόσμο. Ορισμένοι επικριτές των παιχνιδιών δράσης, ωστόσο, ισχυρίστηκαν ότι οι κούκλες αυτές συμβόλιζαν τις ίδιες τις Η.Π.Α., ως υψηλής τεχνολογίας αστυνόμους του κόσμου, ιδιαίτερα μάλιστα από τη στιγμή που οι «Κόμπρα» θυμίζουν στην εμφάνιση Άραβες. Οι ίδιες οι εταιρίες δήλωσαν ότι οι κούκλες δράσης σχεδιάστηκαν ως αναπαράσταση πρακτόρων κοσμικής αστυνόμευσης, που χρησιμοποιούν οπλισμό τύπου «Ο Πόλεμος των Άστρων» και συγκρούονται, ακολουθώντας την αρχαία παράδοση του καλού εναντίον του κακού.

Για τον Cross (1997), όμως, δεν πρόκειται για ένα παιχνίδι που αναπαριστά είτε τον «καλό» πόλεμο που πολέμησαν οι Αμερικανοί ενάντια στον φασισμό, είτε τον «κακό» πόλεμο ενάντια στο Βιετνάμ, αλλά έναν φανταστικό κόσμο, στον οποίο η βία είναι συνεχής και σταθερή. Ένα παιχνίδι σύγκρουσης σ' έναν κόσμο βίαιο, όπου οι σούπερ-ήρωες χρησιμοποιούν σούπερ-οπλισμό, για να αντιπαλέψουν τις δυνάμεις του χάους. Το παιχνίδι, λοιπόν, δε βοηθάει τα παιδιά να στρέψουν το ενδιαφέρον τους στη διεθνή πολιτική. Σε ένα πλαίσιο εξωπραγματικό, το θέμα της βίας φαντάζει λιγότερο ανησυχητικό, εφόσον τα παιδιά δεν ενθαρρύνονται να χρησιμοποιούν τα σούπερ-όπλα τα ίδια, αλλά ο ρόλος τους είναι μάλλον αυτός του σκηνοθέτη ενός πολέμου, όπου οι ηθοποιοί υποκαθίστανται από τις κούκλες δράσης. Μήπως όμως δεν είναι έτσι τα πράγματα;

Επιπλέον, στα νέα παιχνίδια γίνεται απόλυτος διαχωρισμός ανάμεσα στα φύλα. Ο διαχωρισμός αυτός αποτελεί μέρος της «ορθοδοξίας» του παιχνιδιού. Αρκεί να κάνουμε ένα πείραμα, να προτείνουμε σε μια ομάδα κοριτσιών το παιχνίδι με τις κούκλες δράσης ή σε μια ομάδα αγοριών το παιχνίδι με τις κούκλες-μοντέλα και να παρατηρήσουμε πόσο κατηγορηματικά αρνούνται οι μεν να παίξουν με το παιχνίδι των δε.

Η βασική ιδέα των χαρακτήρων-σήμα κατατεθέν δεν άφησε όμως παραπονεμένα και τα κορίτσια. Η εταιρία Kenner αγόρασε τα δικαιώματα της κούκλας Strawberry Shortcake (Κοκκινομάλλα με πανάδες), η οποία εμφανίζεται σε τηλεοπτική σειρά μαζί με τις φίλες της, που έχουν χαριτωμένα, γλυκά ονόματα, όπως Crepe Suzette ή Almond Tea, ενώ το ζωάκι τους ονομάζεται Marza Panda. Άλλες πολύ επιτυχημένες σειρές για τα κορίτσια είναι η «My Little Pony» και η «Cabbage Patch Kids», η οποία ξεσήκωσε υστερία στα μικρά κοριτσάκια, και φυσικά η βασίλισσα όλων των εποχών, η Barbie.

Ως αντιστάθμισμα στην επιτυχία της Mattel, η εταιρία Hasbro κατασκεύασε την κούκλα Jem, αστέρι της Ποπ και κεντρική τραγουδίστρια στο συγκρότημα Misfits. Η σειρά αυτή εκμεταλλεύεται καλύτερα την παράδοση των κουκλών δράσης από την αντίστοιχη της Barbie. Ο Rio είναι η μόνη αρσενική κούκλα κι εκτελεί χρέη μάνατζερ για την Jem, ενώ ταυτόχρονα βγαίνει με την Jerrica, αντίζηλο της πρώτης. Η ερώτηση που πρέπει να απαντήσουν τα κοριτσάκια είναι: «Θα καταλάβει ποτέ ο Rio ότι οι δύο κυρίες της ζωής του είναι το ίδιο πρόσωπο;» Η άσκηση αυτή στα τερτίπια των αισθηματικών σχέσεων θυμίζει σαπουνόπερα και θεωρείται ότι ανήκει στον κόσμο των κοριτσιών, όπως επίσης τα φορέματα, τα πάρτι, ο χορός και η ψυχαγωγία.

toys 4

Στην εποχή του φεμινισμού, το πρότυπο που παρουσιάζει το παιχνίδι με τις κούκλες-μοντέλα ξεφεύγει, βέβαια, από τον παραδοσιακό ρόλο της μητέρας και συζύγου, αλλά παραμένει πάντα αυστηρά διαχωρισμένο από το ανδρικό πρότυπο. Παρά το γεγονός ότι και στα δύο παιχνίδια το επίπεδο των συναισθημάτων είναι ιδιαίτερα επιφανειακό, εξακολουθεί να ισχύει το στερεότυπο που θέλει τα κορίτσια να χρεώνονται τις «σχέσεις», και τα αγόρια τις συγκρούσεις.

Μνήμες και Αφηγήσεις γύρω από τα παιχνίδια

Στο δεύτερο μέρος θα αναφερθώ στην προσπάθεια που έγινε στο πλαίσιο του μαθήματος «Ιστορίες Ζωής και Γενεαλογικά Δένδρα», να διερευνηθούν οι επιπτώσεις του παιχνιδιού με τις κούκλες-μοντέλα και τις κούκλες δράσης. Το μάθημα ασχολήθηκε κυρίως με τον τρόπο που διεξάγονται οι συνεντεύξεις. Αφενός συλλέξαμε τις μνήμες από τα δικά μας παιχνίδια κι αφετέρου οι φοιτήτριες πήραν συνέντευξη από τις μητέρες τους, εστιάζοντας πάντα στο παιχνίδι και την παιδική ηλικία. Η έρευνα στο νηπιαγωγείο έγινε ανεξάρτητα από το μάθημα. Οι περιπτώσεις που επέλεξα για να συζητήσω εδώ είναι χαρακτηριστικές αυτού που στη βιβλιογραφία ονομάζεται «τυπική περίπτωση» (Sharp και Green, 1975). Αποτελούν, δηλαδή, την καλύτερη απεικόνιση των στοιχείων που ενδιαφέρουν την έρευνα. Στη συνέχεια θα παραθέσω αποσπάσματα τεσσάρων από τις τριάντα συνεντεύξεις. Στην πρώτη συνέντευξη μιλάει η Ελπίδα, η οποία γεννήθηκε στο χωριό Α. το 1943, στην κόρη της Ελένη.


Ήμασταν πολλά παιδιά. Τότε οι γονείς μας έκαναν πολλά παιδιά και παίζαμε πολλά παιχνίδια ... Αγόρια-κορίτσια πάντα. Λίγο μικρότερα, λίγο μεγαλύτερα. Όχι πολύ μεγαλύτερα γιατί οι μεγάλοι μας χτυπούσαν δυνατά με το τόπι και πονούσαμε (παύση) ... (τις κούκλες) μας έφτιαχνε η μαμά μας. Τις έφτιαχνε με κάλτσα. Τις γέμιζε, έφτιαχνε λαιμό, έβαζε καλάμια για πόδια, έραβε και φουστανάκια ... Με τις κούκλες παίζαμε τις κουμπάρες, βαφτίζαμε τα μωρά μας, κάναμε αρραβώνες ... Έρχονταν στην αυλή μας οι φιλενάδες μου. Είχαμε στην αυλή τα σπιτάκια μας ... είχαμε και τις κούκλες, ήμασταν κουμπάρες, κάναμε βαφτίσια, βαφτίζαμε την κούκλα, κάναμε και το γλέντι. Μαζεύαμε στραγάλια και φτιάχναμε μπομπονιέρες ... Αρραβωνιάζαμε τα παιδιά μας. Μεγάλωναν τα παιδιά μας και τα αρραβωνιάζαμε ... Είχαμε ρουχάκια, μαξιλαράκια, παπλωματάκια και παίζαμε στην αυλή όταν ήμασταν λίγα παιδιά ... Είχαμε, είχαμε και κουμπάρο, είχαμε και παπά, είχαμε τον παπά-Στρατή. Γι' αυτό έγινε παπάς ο παπά-Στρατής στην ηλικία μου, από μικρό το 'χε τάξει η μάνα του να το κάνει παπά. Μαζί παίζαμε και τον κάναμε πάντα παπά. Μας στεφάνωνε, κάναμε Ανάσταση με εξαπτέρυγα, παίζαμε ... Όπου χρειαζόταν αγόρι φωνάζαμε τον κατάλληλο ... η εξαδέλφη μου η Μαρία πάντα έπαιζε τον μπαμπά. Η Μαρία ή η Παναγιώτα. Και αν θέλαμε παπά φωνάζαμε τον παπά-Στρατή.

(Συνέντευξη με την Ελπίδα. Απρίλιος, 2002)

Οι μνήμες της Ελπίδας από τα παιχνίδια που έπαιζαν στο χωριό της πενήντα χρόνια πριν, φανερώνουν ότι αυτή επαναλαμβάνει μέσα από μια πρόβα τα κοινωνικά σχήματα της μικρής ομάδας στην οποία ανήκει. Παρατηρείται μια σχέση ανάμεσα στην τοπική κοινωνία, το παιχνίδι των παιδιών και την αναπαραγωγή ιδιαίτερων πολιτισμικών χαρακτηριστικών, όπως τα στερεότυπα του φύλου, οι θρησκευτικές παραδόσεις και οι ιεροτελεστίες που σημειώνουν τα περάσματα στον κύκλο της ζωής. Το μιμητικό παιχνίδι εδώ, δίνει τη δυνατότητα στο παιδί να προσπαθήσει να καταλάβει τη συμπεριφορά των μεγάλων και να δοκιμάσει συναισθήματα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν για τα παιδιά οι διαβατήριες τελετές. Εντύπωση προκαλεί η μικρή δυνατότητα αλλαγής, που παρείχε η κοινωνία όσον αφορά στην αναπαραγωγή των κοινωνικών δομών, έτσι που οι ρόλοι του παιχνιδιού να επαληθεύονται στην ενήλικη ζωή των παιδιών, όπως στο παράδειγμα του μικρού Στρατή, που έκανε τον παπά και, όταν μεγάλωσε, έγινε πράγματι παπάς.

Θα συνεχίσω με αποσπάσματα από την αφήγηση της Ελένης, κόρης της Ελπίδας, η οποία γεννήθηκε στην πόλη Κ., το 1978. Παρουσιάζει η ίδια τον εαυτό της και μαγνητοφωνεί την αφήγηση:

... τα καλοκαίρια, μια μικρή παρέα τεσσάρων ως πέντε κοριτσιών οργανώναμε θεατρικές παραστάσεις με δικό μας σενάριο και τις οποίες ανεβάζαμε σε ένα εγκαταλελειμμένο σπίτι που διέθετε μεγάλη βεράντα, η οποία έκανε για σκηνή. Είχαμε μάλιστα και εισιτήριο, αν θυμάμαι καλά, 20 δρχ. για τους μεγάλους και 10 δρχ. για τα παιδιά. Δυστυχώς, όμως, μόνο πολύ μικρά παιδιά έρχονταν. Από τα μεγαλύτερα μόνο τα αγόρια, κι' αυτό για να μας κοροϊδέψουν, και φυσικά χωρίς να πληρώσουν. Με δυο από τα κορίτσια είχαμε ακόμη αλληλογραφία. Βέβαια τα γράμματα δίνονταν χέρι με χέρι. Αυτό ήταν κάτι που το είχα προτείνει εγώ ... Στα γράμματα αυτά γράφαμε τα μυστικά μας, τι νοιώθαμε η μία για την άλλη ... στο φάκελο εκτός από το γράμμα βάζαμε κουίζ, αινίγματα, σταυρόλεξα που παίρναμε από περιοδικά, αφίσες μικροδωράκια. Θυμάμαι ότι με ανυπομονησία περιμέναμε την ημέρα της ανταλλαγής γραμμάτων. Θυμάμαι, ακόμη, τα μαγαζάκια μας, που ανά δύο ανοίγαμε, και υπήρχε πολύ παρασκήνιο για το ποιος πουλάει τα ωραιότερα πράγματα. Γελάω όταν με θυμάμαι ολόκληρα μεσημέρια να ψάχνω μέσα στο σπίτι, στα συρτάρια της μαμάς, στο γραφείο της αδελφής μου, μικρο-πράγματα που θα μπορούσαν να πουληθούν. Πολύ μικρούλα θυμάμαι μηχανικές κούκλες-μωρά που με μπαταρίες μιλούσαν, έκλαιγαν, γελούσαν ... Όταν μεγάλωσα λίγο, στο σπίτι παίζαμε με τις Barbie. Εγώ είχα Bibibo και Sindy. Μας άρεζε να τις ράβουμε φορέματα, να τις χτενίζουμε. Μέσα στο σπίτι, αλλά και έξω καμιά φορά, παίζαμε 'γραφεία'. Η αδελφή μου εκείνο τον καιρό δούλευε σε ένα γραφείο εκτελωνιστών και μας έφερνε έντυπο υλικό, 'διασαφήσεις' αν θυμάμαι καλά, λέγοντας. Έτσι με την εξαδέλφη μου φτιάχναμε τα δικά μας γραφεία. Η μία ήταν εκτελωνίστρια και η μία γραμματέας. Αλλά με τα ίδια φύλα παίζαμε τους δικηγόρους, τις τραπεζικούς υπαλλήλους...

(Αφήγηση της Ελένης. Απρίλης, 2002)

Η Ελένη, γεννημένη το 1978, μιμείται κι αυτή τις γυναίκες της οικογένειάς της, και ιδιαίτερα τη μεγαλύτερη αδελφή της, που δούλευε στο τελωνείο. Το παιχνίδι της, όμως, στρεφόταν κυρίως γύρω από την εργασία και όχι τους αρραβώνες και τους γάμους. Ένα από τα παιχνίδια που έπαιζε με τις φίλες της λεγόταν «μαγαζιά» και είχε να κάνει με το εμπόριο των αγαθών και τα χρήματα, ενώ ένα άλλο με τη δουλειά στο γραφείο. Η μεγαλύτερη αδελφή της Ελένης εργαζόταν σε γραφείο εκτελωνιστών. Φαίνεται, λοιπόν, ότι οι γυναίκες μεταφέρουν στο σπίτι τις εμπειρίες τους από την αγορά εργασίας και δεν ασχολούνται μόνο με τους αρραβώνες και τα βαφτίσια.

Όμως, το παιχνίδι της Ελένης, πέρα από το πραγματιστικό αυτό κομμάτι των ρόλων, παίρνει και μια διάσταση διπλά συμβολική. Τα κορίτσια παίζουν θέατρο, ανεβάζουν παραστάσεις με απλά σενάρια ή γράφουν γράμματα, χωρίς η ανάγκη για αλληλογραφία να προκύπτει από την εδαφική απόσταση μεταξύ τους, αφού τα ανταλλάσσουν χέρι με χέρι. Τόσο το θέατρο όσο και η γραφή, ως μέσα για την αναπαράσταση στο παιχνίδι, κάνουν τη συμβολική λειτουργία περισσότερο πολύπλοκη· έχουμε ήδη μπει στην εποχή της τηλεόρασης και του βίντεο.

Θα συνεχίσω με αποσπάσματα από την αφήγηση της Ελευθερίας, η οποία ήταν 5 χρόνων όταν πραγματοποιήθηκε αυτή η συνέντευξη, σε νηπιαγωγείο της πόλης Θ. Η μαγνητοφώνηση της αφήγησης γίνεται από τη νηπιαγωγό κατά την διάρκεια του μαθήματος.

[Στην ερώτηση: ποιο το αγαπημένο σου παιχνίδι;]
– Είναι ένα πόνυ που έχει τατουάζ και η ουρά του και τα μαλλιά του είναι ροζ. Τα τατουάζ είναι ροζ πεταλουδίτσες, τα υπόλοιπα είναι πράσινα, άσπρα ... επειδή είναι το αγαπημένο μου, κοιμάμαι μαζί του, αλλά δε μ' αφήνει η μαμά, έπειτα το βάζω στην τηλεόραση.
– Έχω πολλές κούκλες και όλες είναι Barbie.
[Στην ερώτηση: έχουν ονόματα οι κούκλες σου; επαναλαμβάνει 12 φορές τη λέξη Barbie] – Barbie, Barbie, Barbie, Barbie ... και Saly είναι μια μπαλαρίνα της αδελφής μου ... Αγοράζω φουστάνια παπούτσια, μαντίλια, παντελόνια, μπουφάν ... Πήραμε το Barbie-σπίτι των ονείρων και το Barbie-αεροπλάνο ... Τις βάζω να κάνουν μπάνιο στην μπανιέρα, μετά τις βάζω να ξαπλώσουν, να ακούν μουσική, να τρώνε τούρτα ... και μετά πηγαίνω στο σαλόνι και παίζω άλλα παιχνίδια. (Η υπογράμμιση δική μου.)
[Στην ερώτηση: μπορείς να μας πεις μια ιστορία;]
– Η Barbie κολυμπάει στην πισίνα. Την βάζω να κολυμπάει με ένα σωσίβιο και όταν θέλει να το βγάλει, το βγάζει.
[Στην ερώτηση: τι τέλος έχει η ιστορία σου;]
– Χοροπηδούσε που μετά πήγαινε στην πισίνα, έκανε μία βουτιά και μετά την έκανα να πάει πολύ, πολύ στα βαθιά, την πήρα κάτω εκεί που είναι ο πάτος της πισίνας και μετά βγήκε και την σκούπισα, την έβαλα κάτι άλλα ρούχα καλοκαιρινά, για να πάει να φάει σε ένα εστιατόριο και μετά κοιμήθηκε.
[Στην ερώτηση: τι θα ήθελες να κάνεις;]
–Να κολυμπάω στην πισίνα στο Hyatt που πηγαίνει ο μπαμπάς μου. (Η υπογράμμιση δική μου.)

Η αφήγηση της Ελευθερίας δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της μικρής της ηλικίας. Στην αρχή, κυρίως, δίνεται η εντύπωση πως το παιδί δεν είναι ικανοποιημένο από το είδος του παιχνιδιού που περιγράφει. Υπάρχουν σημάδια πλήξης· προτάσεις όπως: «και μετά πηγαίνω στο σαλόνι και παίζω με άλλα παιχνίδια». Πρόκειται, βέβαια, για μοναχικό παιχνίδι, ένα παιχνίδι που δε συνεπάγεται τη συναναστροφή με τα άλλα παιδιά, δεν παρέχει ευκαιρίες να πειραματιστεί κανείς με τα συναισθήματά του και να φτιάξει σχέσεις, ούτε καν με τις κούκλες. Οι κούκλες δε βαπτίστηκαν, ούτε αρραβωνιάστηκαν, ούτε καν παντρεύτηκαν. Όλες έχουν το ίδιο όνομα. Η μόνη συναισθηματική σχέση που περιέχει η αφήγηση είναι έμμεση και αφορά στον πατέρα της, που της αγόρασε την κούκλα. Στην ερώτηση της δασκάλας, απαντάει: «να κολυμπώ στην πισίνα στο Hyatt που πηγαίνει ο μπαμπάς μου». Αυτό δείχνει την ύπαρξη μιας ταύτισης με την κούκλα, αφού στην ιστορία που διηγήθηκε, η Ελευθερία έβαλε την κούκλα να κολυμπήσει στην πισίνα. Πρόκειται για μια καθαρά ναρκισσιστική εμπειρία και για ένα άλλο life style από εκείνο που φανερώνουν οι αναμνήσεις της Σουλτάνας και της Φωτεινής.

Εντύπωση κάνει, επίσης, η ιστορία που αφηγείται η Ελευθερία, η οποία περιγράφει τη σκηνή στην πισίνα, χωρίς να αποσιωπά το δικό της ρόλο ως σκηνοθέτη: «την βάζω να κολυμπάει...», «την έκανα να πάει ... βαθιά», κτλ. Από τη μια μεριά φαίνεται η κούκλα να κάνει όλα όσα επιθυμεί η Ελευθερία, πράγμα που επιβεβαιώνεται με την τελευταία της πρόταση, από την άλλη, πάλι, η Ελευθερία διατηρεί τη συνείδηση ότι εκείνη κατευθύνει την κούκλα. Φαίνεται σα να υπάρχει ταυτόχρονα στα δύο μέρη, της κούκλας κι εκείνης που κατευθύνει την κούκλα.

toys 5

Τι σημαίνει όμως για την Ελευθερία να δέχεται από τον πατέρα της ως δώρο μια Barbie; Το σώμα της Barbie συνδέεται με την τεχνολογία. Η Barbie είναι μοντέλο και σαν μοντέλο κατέχει το τέλειο σώμα, όπως θα το ποθούσε κάθε γυναίκα. Το σώμα αυτό, όμως, σήμερα μπορεί να το αποκτήσει κάθε γυναίκα χάρη στην εξέλιξη της πλαστικής χειρουργικής. Μια σειρά από υπηρεσίες προσφέρουν στις γυναίκες ένα δίκτυο από μέσα, για να πλάσουν το σώμα τους σύμφωνα με το ιδεώδες της εμφάνισης που επιθυμούν. Γυμναστήρια, σάουνες, μασάζ και υδροθεραπεία, αεροβική, πλαστική χειρουργική, λίφτινγκ και άλλα βοηθούν να πραγματοποιηθεί και να διατηρηθεί το όνειρο. Το αποτέλεσμα είναι οπτικό, απευθύνεται στο μάτι, στον καθρέφτη και στο θέαμα. Ένα φαντασμαγορικό και γοητευτικό σώμα αμφίσημου ερωτισμού. Ενώ είναι υπερ-εκτεθειμένο, παραμένει κοινωνικά και ψυχολογικά απόμακρο (Rogers, 1999).

Θα τελειώσω με αποσπάσματα από την αφήγηση του Ευθύμη, συμμαθητή της Ελευθερίας, ο οποίος ήταν επίσης 5 χρόνων, όταν πραγματοποιήθηκε η συνέντευξη από τη νηπιαγωγό. Ο Ευθύμης δεν μπορεί να προφέρει το «ρ» και το αντικαθιστά με το «λ».

[Στην ερώτηση: ποιο το αγαπημένο σου παιχνίδι;]
– Είναι οι Action Man και είναι τα Playmobil. Δύο Action Man ή τέσσελις νομίζω και Playmobil πάλα πολλά.
[Στην ερώτηση: πώς τα παίζεις;]
– Ε... βάζω μια μάχη... ε... και συνέχεια νικάν τα Playmobil γιατί είναι πιο μικλά.
– Και άλλα παιχνίδια παίζω με τους Action Man και βάζω και ένα άλλο παιχνίδι τον Dr Lid ... (Δε διακρίνεται καθαρά το όνομα.)
[Η ερώτηση δε διακρίνεται καθαρά]
– Είναι ο Dr. Lid από τον Action Man, ο κακός.
[Στην ερώτηση: ποιος είναι ο καλός;]
– Είναι ο Action Man και ο MaxSteel
[Στην ερώτηση: τι κάνει και είναι κακός;]
– Εμ... έχει ένα όπλο, δεν έχει εδώ... αυτό είναι ένα κανονικό χέρι και αυτό δεν είναι. Έχει μια μπαζούκα και την πετάει. Ψεύτικη, αλλά εγώ τον Action Man τον μετακινώ. (Η υπογράμμιση δική μου.) Ε... και μετά τρέχει ο κακός, ε... και μετά ο καλός φεύγει, για να μην τρέξει πιο γλήγορα, για να τον ρίξει με την μπαζούκα και μπορεί να πεθάνει.
[Στην ερώτηση «αγοράζεις τα περιοδικά;» απαντά καταφατικά.]
– Είναι ο Action Man, έχει και εικόνες, ε... μου τα διαβάζει η μαμά.
[Στην ερώτηση: πες μας μια ιστορία.]
– Ήταν ο Action Man me ton Dr. Lid σε ένα βουνό και ο Dr. Lid ήξελε ότι ήταν στο βουνό γιατί ένας φίλος του –μια φίλη– του είχε πει να παν στο βουνό να πολεμήσουν με τον Δρ. Λιντ, γιατί αυτό είχε ακούσει. Ε... και εκείνος πήγε και κλύφτηκε από ένα δένδλο και τον είδε αλλά ο Action Man, όταν πυροβόλησε, πήγε πίσω πάνω στο δένδλο. Ε... μετά εκείνος είχε ένα τσεκούλι, έσπαζε το δέντλο και πήγαινε σε άλλα, μετά σε άλλα και σε άλλα και σε πολλά. Μμμ... και μετά φεύγει ο Action Man και πηγαίνει κάπου αλλού, και εκείνος νόμιζε πως ήταν στο δάσος και τον έψαχνε, συνέχεια τον έψαχνε και δεν τον βλήκε. Και έψαξε μετά σε όλη την πόλη με τους άνδλες του και δεν τον βλήκαν γιατί είχε πάει σε έναν γιατλό. Έξω είχε πει να παν. Ε... και τελείωσε.
[Στην ερώτηση: ποια η καλύτερη σου διασκέδαση;]
– Το τλενάκι των φαντασμάτων.
[Στην ερώτηση: τι θα ζητούσες από την μαμά σου;]
– Έναν Action Man.

Όταν ο Ευθύμης ρωτήθηκε τι θα ζητούσε της μαμάς του, απάντησε έναν Action Man. Η μαμά αυτή αναφέρεται άλλη μια φορά σε σχέση με το παιχνίδι με την κούκλα δράσης, όταν ο Ευθύμης λέει για τα περιοδικά: «...μου τα διαβάζει η μαμά μου». Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς ότι, τόσο στην περίπτωση της Ελευθερίας όσο και σε αυτήν του Ευθύμη, η αντίστοιχη κούκλα συνδέεται από την αφήγηση με τον γονέα του αντίθετου φύλου. Τι νόημα άραγε αποκτά στο πλαίσιο του οιδιπόδειου συμπλέγματος αυτή η δήλωση; Η κούκλα δράσης Action Man δεν είναι απλώς μια κούκλα για αγόρια, όπως και η Barbie αντίστοιχα για τα κορίτσια· έχει κι ένα σύνθετο συμβολισμό ως προς το φύλο και το σεξ. Η αρσενική πλευρά της κούκλας είναι υπερ-τονισμένη. Πρόκειται για την αναπαράσταση ενός τύπου «macho», που έχει ασχοληθεί με body building και πολεμικές τέχνες. Και κάτι περισσότερο. Το σώμα του δίνει την εντύπωση του ενισχυμένου, του απόρθητου, του επικαλυμμένου με μέταλλο (κάτι που δηλώνεται και με το όνομα MaxSteel). Αυτό το υβρίδιο μετα-ανθρώπινου τεχνο-τέρατος επιτείνει και επαναπροσδιορίζει την έννοια του αρσενικού στην υπηρεσία της σύγκρουσης. Πράγματι, η μόνη λειτουργία της κούκλας στο παιχνίδι είναι η σύγκρουση. Θα μπορούσαμε να ορίσουμε το συμβολισμό της κούκλας ως φαλλική επιθετική εικόνα. Τι σημαίνει για τη μητέρα να δωρίσει στο γιο της μια τέτοια κούκλα;

toys 6

Το ζήτημα του φανταστικού ή συμβολικού παιχνιδιού στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, όπως εμφανίζεται στο παιχνίδι με τις κούκλες δράσης και τις κούκλες-μοντέλα είχε απασχολήσει Βρετανούς κι Αμερικανούς επιστήμονες στο χώρο της παιδαγωγικής. Ο προβληματισμός τους επικεντρωνόταν στο θέμα του ελέγχου του φαντασιακού. Έχει το παιδί τη δυνατότητα να επέμβει δημιουργικά στην αφηγηματική πλοκή ή συμμορφώνεται πιστά σε δοσμένα σενάρια, αναπαράγοντας τους κανόνες και το λεξιλόγιο, όπως ακριβώς τα προσλαμβάνει από τη συσκευασία, τα τηλεοπτικά προγράμματα και τη διαφήμιση; Μεγάλη έμφαση δίνεται, επίσης, στο συνδυασμό της τηλεοπτικής αφήγησης με τις κούκλες δράσης και τις κούκλες-μοντέλα. Οι κούκλες δράσης εισάγουν, ή καλύτερα εγκαινιάζουν, ένα ιδιαίτερο είδος παιχνιδιού, το οποίο είναι αποτέλεσμα μιας συνεργασίας ανάμεσα στην τηλεοπτική αφήγηση και το παιχνίδι-αντικείμενο. Η δραστηριότητα παρακολούθησης τηλεοπτικών προγραμμάτων και το παιχνίδι με τις κούκλες δράσης γίνονται απαραίτητα το ένα για το άλλο. Με τη συνεργασία ανάμεσα στην τηλεοπτική διαφήμιση του παιχνιδιού, τις ανάγκες παιχνιδιού και το φανταστικό παιχνίδι, η ταύτιση μέσα στην αφήγηση μεγαλώνει την προσκόλληση του παιδιού στο συγκεκριμένο παιχνίδι-αντικείμενο.

Για τον Brian Sutton-Smith (1986), η διαφήμιση δεν καθορίζει ακριβώς το παιχνίδι του παιδιού, αλλά το παιδί σκέφτεται όλο και περισσότερο υπό την επίδραση της τηλεόρασης. Με την επανειλημμένη έκθεση στην τηλεοπτική διαφήμιση τα παιδιά δέχονται τον ορισμό της αγοράς των παιχνιδιών για το τι σημαίνει το παιχνίδι. Ο Stephen Kline (1992), όμως, θεωρεί ότι η δραστηριότητα των παιδιών με τα σύγχρονα αυτά παιχνίδια φανερώνει στοιχεία μιμητικής μάθησης κατά την οποία τα παιδιά προσαρμόζουν τα νοητικά τους σχήματα στις απόψεις και τα πρότυπα που κυριαρχούν. Στη διαμόρφωση της άποψής του συνηγορούν δυο χαρακτηριστικά της αγοράς των παιχνιδιών: α) τα περιορισμένα (στενά) σενάρια των συνοδευτικών κινούμενων σχεδίων, και β) το είδος της διαφήμισης, το οποίο αντιγράφει πιστά το σενάριο της τηλεόρασης με παιδιά-ηθοποιούς.

Παίζω με τις κούκλες δράσης σημαίνει παίζω με ταυτότητες· τις τεχνολογίες που χρησιμοποιούν, τα αυτοκίνητα που οδηγούν, τις υπερφυσικές δυνάμεις που έχουν. Δεν υπάρχει χώρος στο παιχνίδι αυτό για υποκειμενικότητα, αισθήματα, φιλοσοφίες, ευχές, ελπίδες. Οι κούκλες δράσης δε διαθέτουν τέτοιες ευαισθησίες.

Παρόλα αυτά, λέει ο Kline, δε θα πρέπει να βιαστούμε να προβούμε σε συμπεράσματα ως προς τις ταυτίσεις. Το παιχνίδι με τον He-Man δε σημαίνει ότι το παιδί επιθυμεί να είναι η κούκλα. Ως ένα βαθμό το παιχνίδι παίρνει τη μορφή παραδοσιακών παιχνιδιών, όπως το κυνηγητό, οι κλέφτες κι αστυνόμοι, η μεταμφίεση, και άλλα. Όμως οι γενικές αυτές μορφές δράσης γίνονται αντικείμενο αφήγησης με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο. Για παράδειγμα, ακούμε τα παιδιά να λένε: «η πηγή ενέργειας του μετατρεπόμενου κοντεύει να εξαντληθεί» ή «η Jem ετοιμάζεται για το διαγωνισμό τραγουδιού».

Τι άλλο θα μπορούσαμε να προσθέσουμε για τους τρόπους με τους οποίους η παγκόσμια αγορά του παιχνιδιού επηρεάζει το παιχνίδι των μικρών παιδιών, μέσα από τις πληροφορίες που μας προσφέρει το ποιοτικό υλικό των αφηγήσεων; Ίσως το ποιοτικό αυτό υλικό μας βοηθάει να επαναπροσδιορίσουμε το όλο πρόβλημα. Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι εάν το παιχνίδι με τις συγκεκριμένες κούκλες αφήνει περιθώρια στο παιδί να παρέμβει δημιουργικά στο χώρο του συμβολικού. Αντίθετα, το σημαντικό εδώ είναι ότι επιχειρείται μια παρέμβαση της παγκόσμιας αγοράς στο φαντασιακό χώρο του παιδιού και ότι η παρέμβαση αυτή βασίζεται στο συντονισμό τηλεοπτικών μέσων και διαφήμισης.

Οι αλλαγές που συντελούνται στο παιχνίδι είναι πολλές και διάφορες. Μπορούμε, όμως, να υποστηρίξουμε ότι αυτή η μορφή συμβολικού παιχνιδιού εξακολουθεί να έχει κάποια σχέση με μια πραγματικότητα, έστω μακρινή, της εποχής του παιδιού που παίζει. Διαπιστώνεται, ακόμη μια φορά, ότι το συμβολικό παιχνίδι έχει άμεση σχέση με την κοινωνία, της οποίας τους κανόνες προσπαθεί να κατανοήσει, συμβάλλοντας ταυτόχρονα στη διαμόρφωση της ψυχο-κοινωνικής ταυτότητας του παιδιού.

Δύο σημεία θα ήθελα να υπογραμμίσω ως περισσότερο σημαντικά. Το πρώτο έχει να κάνει με τη θέση παντοδυναμίας την οποία κατέχει το παιδί, όταν παίζει με τις συγκεκριμένες κούκλες, και το δεύτερο με τη θέση ιδανικού εγώ, που οι κούκλες κατέχουν στο φαντασιακό χώρο του παιδιού. Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά, σε συνδυασμό με τη μοναχικότητα και την εξάλειψη των συναισθημάτων, προξενούν ανησυχία.

toys 7

Συμπεράσματα

1. Στις μνήμες των μεγαλύτερων γυναικών, στο παιχνίδι συμμετέχουν πολλά παιδιά, αγόρια και κορίτσια, όχι πάντα μαζί και όχι πάντα αρμονικά, αλλά από κοντά. Αντίθετα, στις αφηγήσεις των παιδιών από το παιχνίδι με τις κούκλες της παγκόσμιας αγοράς, ο αφηγητής ή η αφηγήτρια παίζει μόνος ή μόνη και μεταδίδει μια αίσθηση πλήξης.

2. Το συνηθισμένο συμβολικό παιχνίδι με τις κούκλες και τα αθύρματα είναι παιχνίδι ρόλων. Τα παιδιά, δηλαδή, δοκιμάζουν να μπουν στη θέση των μεγάλων –της μητέρας, του πατέρα– ή δοκιμάζουν τα διάφορα επαγγέλματα. Με τον τρόπο αυτό προσπαθούν να καταλάβουν τους άλλους και να προσαρμοστούν στον κόσμο που εκείνοι ορίζουν. Αντίθετα, στον κόσμο της Barbie και του Action Man το παιδί έχει τη θέση του σκηνοθέτη. Η θέση αυτή διαφέρει ριζικά από εκείνη του ηθοποιού, γιατί συγκροτεί στο φαντασιακό μια θέση παντοδυναμίας. Η παντοδυναμία, όπως γνωρίζουμε (Winnicott, 1964), αποτελεί χαρακτηριστικό ενός σταδίου αρχαϊκού, που το παιδί σταδιακά εγκαταλείπει για να κερδίσει την ανεξαρτησία του.

3. Στις μνήμες των μεγαλύτερων, το συμβολικό παιχνίδι αφορά στη μίμηση της κοινωνικής ζωής και στα μεγάλα γεγονότα του κύκλου της ζωής, τον γάμο, τη γέννα, το θάνατο και τα περάσματα. Στο παιχνίδι με τις κούκλες της παγκόσμιας αγοράς, αυτό που κυριαρχεί είναι ένα συγκεκριμένο life style και τα καταναλωτικά αγαθά που το συνιστούν.

4. Στην περίπτωση του κλασικού παιχνιδιού με τις κούκλες, το παιδί προσπαθεί να καταλάβει τη συμπεριφορά του γονιού. Πώς είναι να είσαι η μητέρα της νύφης ή ο πατέρας του μωρού που βαφτίζεται ή η μεγάλη αδελφή που εργάζεται, κτλ. Αντίθετα, όταν το παιδί παίζει με την Barbie, προβάλλει επάνω της ένα εξωτερικό ιδανικό εγώ, με το οποίο ταυτίζει την εικόνα του εαυτού.

5. Στο συνηθισμένο συμβολικό παιχνίδι ο κόσμος των συναισθημάτων πρωτοστατεί. Αυτό που δοκιμάζει το παιδί είναι τα συναισθήματα και πώς να κυριαρχεί σ' αυτά. Στο παιχνίδι με τις κούκλες της παγκόσμιας αγοράς κυριαρχεί αντίθετα η απουσία των συναισθημάτων.

6. Όσο για το σύστημα αξιών, το πρώτο είδος παιχνιδιού μεταδίδει βέβαια συντηρητικές αξίες, που σχετίζονται με την οικογένεια, τη θρησκεία, τον γάμο και τη δουλειά. Το δεύτερο είδος παιχνιδιού, αντίθετα, εισάγει τις αξίες της μόδας, του μόντελινγκ, του κόσμου του θεάματος και της κοσμικότητας, αλλά και της σύγκρουσης και του πολέμου, αντίστοιχα.

Βιβλιογραφία

Aries, P. (1973). Centuries of Childhood. London: Penguin.

Cross, G. S. (1997). Kids' Stuff: Toys and the Changing World of American Childhood.
Cambridge: Harvard University Press.

James, A. (1993). Childhood Identities: Self and Social Relationships in the Experience of the
Child. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Kline, S. (1988). The limits to the imagination. Στο I. Angus και S. Jhally (Επιμ.), Cultural
Politics in America (σελ. 299-316). London and New York: Routledge.

——— (1992). Out of the Garden: Toys and Television in the Age of Marketing. London:
Verso.

Kline, S. και Pentecost, D. (1990). The Characterization of Play: Marketing Children's Toys,
Play and Culture, 3(3):235-254.

Rogers, M. (1999). Barbie Culture. London: Sage.

Seiter, E. (1993). Sold Separately: Children and Parents in Consumer Culture. New Jersey:
Ruthers University Press.

Sharp, R. και Green, A. (1975). Education and Social Control: A Study in Progressive
Primary Education. London: Routledge and Kegan Paul.

Sutton-Smith, B. (1986). Toys and Culture. New York: Gardener Press.

——— (1988). War toys and childhood aggression. The Journal of Play and Culture, 1:57-
69.

Winnicott, D. W. (1964). The Child, the Family and the Outside World. Harmondsworth: Penguin.

Πηγή: http://www.soc.uoc.gr/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ