Menu
18 / 11 / 2018 - 06:41 am
A Site By Your Side
A+ A A-

karag 32

Θάνος Καραγκούνης

Η ωδή, όπως του Σωκράτη στον Πλατωνικό Φαίδρο, προκύπτει καταρχήν μέσα από μια πληθώρα περιγραφών του ίδιου του Φουκώ.

Ειδικότερα, αφορούν πεποιθήσεις ότι ο χώρος δεν είναι κυψελοειδής και καλειδοσκοπικός, αλλά γραμμικός και συνεχής∙ εσωστρεφής παρά επεκτατικός∙ συντεταγμένος παρά χαοτικός∙ ομοιογενής παρά ανομοιογενής κτλ. Η ερώτηση είναι εύλογη, στο πρώτο σκέλος τουλάχιστον (υπό την έννοια ότι τίθεται δικαιολογημένα).

Μια δεύτερη σειρά ερωτημάτων, του τύπου 'Τι χώρος είναι αυτός;' και 'Τι είδους χωρικότητα υπάρχει στην κοινωνία που απέκλεισε την τρέλα, και που μελέτησε ο Φουκώ αλλά και στη φιλοσοφία του;' είναι εξίσου κρίσιμη. Οι απαντήσεις δεν είναι μονογραμμικές ούτε μονοσήμαντες. Μπορούν όμως να αναλυθούν και να διερευνηθούν επέκεινα του εξηγητικού χώρου και της αρχικής τους ιστορικότητας. (Δηλαδή της ιστορίας της τρέλας, της οποίας την αφήγηση έχει αναλάβει ο Φουκώ). Δεν θα ρωτήσουμε, δηλαδή, περί του είναι του χώρου του εγκλεισμού, της εγκάθειρξης και του νοσοκομείου. Τακτικά πλέον αναλογιζόμαστε και διερωτόμαστε για το αν 'Είναι ο χώρος του εγκλεισμού ένας αντικειμενικός χώρος' ή αν 'Είναι η ανέγερση της κλινικής και του νοσοκομείου, όπως στην Ιστορία της Τρέλλας, χώροι ταυτισμένοι με μια απόλυτη εξωτερικότητα, μια αντικειμενική χωρικότητα, υπόλογη στους σχηματισμούς του Λόγου'.

Μπορεί να ειπωθεί ότι η αντινομία, υπό μια ευρύτερη έννοια, στη σκέψη του Φουκώ για τον χώρο, είναι διττής φύσης –ή τουλάχιστον ότι υπόκειται στο κέλευσμα ενός διπλού δεσίματος ή μιας διπλής δέσμευσης– όπως μεταφράζει το double bind ο Βαγγέλης Μπιτσώρης στο βιβλίο του Jacques Derrida (2003), Πέραν του Κοσμοπολιτισμού.

karag 33

Ο Φουκώ αναιρεί στο, Επιτήρηση και Τιμωρία, την εξωτερικότητα που διέγνωσε στο χώρο της εγκάθειρξης στην Ιστορία της Τρέλας, (αν το διέγνωσε ποτέ∙ ερώτημα με δύο σκέλη: αν έθεσε το ερώτημα, αν τον απασχόλησε ποτέ και αν, εφόσον το έθεσε, το απάντησε), ενώ από την άλλη πλευρά, ο χώρος-κατασκευή στο Επιτήρηση και Τιμωρία, δεν είναι τόσο 'κατασκευή' όσο πιστεύει, υπό την έννοια ότι η κατασκευή της Επιτήρησης είναι (αν είναι) εξίσου εξωτερική χωρικότητα (και άρα φυσική γεωγραφία, εκτοπισμός κτλ.), όσο και το τρελοκομείο/εγκάθειρξη της Ιστορίας της Τρέλας (εκτός αν πούμε ότι φυσικός χώρος δεν υπάρχει, ούτε υπήρξε ποτέ, παρά μόνο κοινωνικοί χώροι κτλ.). Διατηρούμε αυτό το εκτός στο πίσω μέρος του μυαλού μας, διότι δεν είναι μονοσήμαντο, ούτε απλά γραμματικής, διακοσμητικής ή αισθητικής προέλευσης. Θα το συναντήσουμε άλλωστε παρακάτω.

Η παλινωδία μεταξύ ηθικού και φυσικού χώρου, δεν είναι απαραίτητα λάθος, όπως δεν ήταν λάθος η αμφισημία του χώρου στον Καντ. Μπορούμε να ορίσουμε την πληθώρα των ζητημάτων που στριμώχνονται υπό την έννοια της παλινωδίας (αντινομία, αντίφαση κτλ.), αναθεωρώντας τη σχέση φυσικού και κοινωνικού χώρου. Για τον Lefebvre και τον Derrida, άλλωστε, αμιγής φύση δεν υπάρχει, μόνο 'αποτελέσματα φυσικοποίησης' ενώ για τον Badiou, οντολογικώς μιλώντας, 'δεν υπάρχει φύση'.

ΙΙ). Εφόσον έχουμε θέση τον προβληματισμό και το ερώτημα περί χώρου στον Φουκώ, προχωρούμε. Στην Ιστορία της Τρέλλας, ο Φουκώ φαίνεται (το τονίζουμε, θα πει ο Ντεριντά) να εντοπίζει το σημείο-τομή που χωρίζει τη λογική από την τρέλα στα τέλη του 16ου αιώνα, στα όρια του ασύλου, όπως υλοποιείται δια της 'μεγάλης εγκάθειρξης'. Έχει προηγηθεί, κρισιμότερα, η διαπίστωση ότι τα λεπροκομεία από τον 14ο αιώνα 'έχουν πολλαπλασιαστεί και οι 'καταραμένες πολιτείες' τους είχαν πληθύνει σε ολόκληρη την Ευρώπη (Φουκώ, χ. 9), όχι μόνο εωσότου εξαλειφθεί η ασθένεια, αλλά παραδόξως και έπειτα και εφόσον έχει διατηρηθεί το αξιολογικό πλαίσιο και το πλέγμα αρχών που έκαναν μπορετή την θεραπεία της (Φουκώ, χχ. 11).

karag 34

Ποια ήταν αυτή; Η καθολική, επιβεβλημένη, καθοριστική γεωγραφική απομόνωση των λεπρών στα κλειστά κτίρια και τα δωμάτια των λεπροκομείων. Ένας αμιγής, φυσικός χωρικός καταμερισμός ενσώματος, και υλικός, που πάει χέρι-χέρι με μια αναδυόμενη γεωγραφία της υγείας και της κάθαρσης που διαχωρίζει τα 'μιάσματα', τα 'μολυσμένα σώματα' και τα 'ρυπαρά κορμιά', από τον υγιή πληθυσμό –ξέρουμε από τη γενναιόδωρη μελέτη της Mary Douglas, ότι 'βρώμα' και αταξία πάνε χέρι-χέρι.

Ήταν όμως η τρέλα μια εφεύρεση, ούτως ειπείν, της κλασικής εποχής; Όχι απαραίτητα. Διατηρούσε και εμφανιζόταν ή ήταν καταγεγραμμένη αρκετά νωρίτερα. Αντιμετωπιζόταν εν πάση περιπτώσει με θυμηδία, ευθυμία, και ρομαντισμό, αφήνει να εννοηθεί ο Φουκώ, ενίοτε με θυμό, άλλες φορές ως κατάντια, αλλά εν τούτοις τις περισσότερες φορές, ως μια απόκρυφη ροπή του ανθρώπου προς κάτι μαγικό, αιθέριο, ασύλληπτο, κωμικό ενδεχομένως, ασκώντας και υποκρύπτοντας μια λανθάνουσα 'γοητεία' και επιτρέποντας εν τέλει να χαθεί ή να σαλπάρει από λιμάνι σε λιμάνι δια των ναυτικών θαλασσοπόρων, που κατά το δοκούν την απελευθέρωναν σε κατοπινούς σταθμούς των ταξιδιών τους.

Γοητεία, ευθυμία, επιθυμία σίγουρα, αλλά όχι αποτροπιασμός, πρόβλημα και τιμωρία. Αναμφίβολα ούτε καταδίκη, αλλά ούτε και ηθική. Μια παρέκκλιση ας πούμε που έδινε χρώμα στα Μεσαιωνικά σκοτάδια και εξέφραζε ή διάνοιγε μια διέξοδο για το μέλλον λιγότερο δυσοίωνη, αν και ασφαλώς σπασμωδική και μηχανική. (Όχι ότι οι άνθρωποι, λόγιοι και άλλοι, της εποχής χρησιμοποιούσαν απαραίτητα αυτή τη φρασεολογία). Αλλά οι ενδείξεις είναι εκεί. Ο Φουκώ τις εκθέτει, επιδοκιμαστικά μάλλον.

Δεν κατηγορούμε τον Φουκώ για μια ρομαντική σύλληψη της τρέλας, ούτε συνδέουμε μια κάποια βιωματική ή εμπειρική προσάρτηση ή και γνωριμία του με την ιδρυματική κατάσταση της Γαλλίας του 1960 (που ίσως δεν θα ήταν λάθος από τυπική ή έστω βιογραφική άποψη).

Διαπιστώνουμε όμως.

'[Μ]έσα σε μια γεωγραφία μισο-φανταστική μισο-πραγματική, την οριακή κατάσταση του τρελού μέσα στον ορίζοντα του μεσαιωνικού ανθρώπου – κατάσταση που συμβολίζεται και ταυτόχρονα υλοποιείται από την ιδιότητα που δίνουν στον τρελό, να ναι κλεισμένος έξω από τις πόρτες της πόλης: η αποδιοπομπή του, η έξωσή του, πρέπει να τον εισάγει και να τον φυλακίζει∙ επειδή δεν μπορεί και δεν πρέπει να έχει άλλη φυλακή από το ίδιο το κατώφλι, τον κρατούν στο χώρο του περάσματος.'

(Φουκώ, χχ. 16)

karag 35

Γεωγραφία, πέρασμα, κατώφλι, έξωση κτλ. Όλες τους, γεωγραφικές αναφορές και διατυπώσεις. Υπενθυμίζουμε, ότι σύμφωνα με τον Φουκώ, υπήρξε μια στιγμή όπου τρέλα και λογική συναντήθηκαν στο 'βαθμό μηδέν της ιστορίας της τρέλας' (Φουκώ, χχ. 5). Οι αναφορές στη γεωγραφία είναι συχνές αλλά άτακτες. Πιθανόν και ανομολόγητες. Το ίδιο και το χρέος. Χρέος, παρενθετικά, που στον Πλατωνικό Φαίδρο αποκαλύπτει και εξυπηρετεί σαφέστατα η έννοια της παλινωδίας, όταν στη συζήτηση με τον Φαίδρο, ο Σωκράτης επιθυμεί να ξε-χρεώσει την κακολογία εναντίον του έρωτα με μια ορθότερη και ψυχραιμότερη αποτίμησή του –αίτημα που αν πιστέψουμε τον Ντεριντά (1995) της φασματικής ανάλυσης του Μαρξισμού, παραμένει αιωνίως ανικανοποίητο αλλά ανοιχτό, επιδεκτικό μαθήσεως και διαρκώς μεταβαλλόμενο. (Nomoreone/morethanone) θα πει ο Ντεριντά για τα φαντάσματα του Μαρξ.

Ο αποκλεισμός και διαχωρισμός της τρέλας από τη λογική, θα πει ο Φουκώ, τελικά, δεν ήταν παρά αποτέλεσμα της τοποθέτησης της τρέλας στον ίδιο αξιακό/ηθικό και γεωγραφικό χώρο, που μια άλλη 'πάθηση' καταλάμβανε στον Μεσαίωνα: η λέπρα (Φουκώ, χχ. 11). Χώρος πλέον που τίθεται εκτός, που κατασκευάζεται από ένα κυρίαρχο λόγο περί κανονικότητας και παθολογικότητας, όπως είχε υποστηρίξει και ο Κανγκιλέμ στην περίπτωση της βιολογίας[17].

Σε κάθε περίπτωση, καταλαβαίνουμε ότι υφίσταται στην προ-κλασική περίοδο μια 'δύναμη γοητείας που ασκείται αυτήν την εποχή μέσα από τις εικόνες της τρέλας[;] που θεωρείται 'σαν απόκρυφη ροπή και μυστικό της φύσης του [ανθρώπου]' (Φουκώ, χχ. 25). Αυτή τη γοητεία, η κλασική περίοδος σταδιακά αλλά ανεπαίσθητα ηθικοποιεί και εν τέλει αποβάλλει, ώστε από το 'Πλοίο των τρελλών' να φτάσουμε στην ηθική προσέγγιση και καταδίκη της τρέλας: 'Όχι πια βάρκα, αλλά νοσοκομείο', θα παρατηρήσει μελαγχολικά ο Φουκώ (χχ. 37).

Ο Descartes, λέει ο Φουκώ, διανοούμενος και 'ηθικός αυτουργός' του οστρακισμού της τρέλας, επιβεβαιώνοντας την μεταγενέστερη διαπίστωση του Antonio Gramsci για τους οργανικούς διανοούμενους και τη σχέση τους με την εξουσία και διαψεύδοντας, ουσιαστικά, την προσδοκία του Πλάτωνα στην Πολιτεία που ήθελε τους φιλόσοφους να γίνονται φύλακες της ευνομούμενης πολιτείας, θα αναγορεύσει, εκών άκων, την τρέλα σε εχθρό της σκέψης.

Η σκωπτική παρατήρηση του Kedourie δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολίας, θέτοντας το δάκτυλο επί τον τύπο των ήλων,

'Με τον σχεδόν φυσιολογικό αυτό τρόπο όμως, δεν είναι οι φιλόσοφοι εκείνοι που γίνονται βασιλιάδες, αλλά οι βασιλιάδες που ζεύουν τη φιλοσοφία στο άρμα της δική τους εξουσίας. Και βεβαίως, αυτή η πολιτική νέου τύπου απαιτεί και ένα καινούριο φιλολογικό ύφος έκφρασης: ένα Λένιν που ενδιατρίβει στον εμπειριοκριτικισμό, έναν Στάλιν που ασχολείται με τις αρχές που πρέπει να διέπουν τη φιλολογία, έναν Χίτλερ που πρέπει να εγκαινιάσει την πολιτική σταδιοδρομία του με τον Αγώνα του, κι έναν Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ που επιστέφει το επιτυχημένο πραξικόπημά του με τη Φιλοσοφία της επανάστασης'

(Kedourie, 1999: 86)

karag 36

Ο Φουκώ θα το θέσει διαφορετικά: 'η αμφιβολία του Descartes λύνει τη μαγεία των αισθήσεων, προσπερνά τα τοπία του ονείρου [...] όμως συνάμα εξορίζει την τρέλα για λογαριασμό του στοχαστή που αμφιβάλλει και που, εφόσον σκέφτεται, άρα υπάρχει, είναι αδύνατον να παραλογίζεται' (Φουκώ, χχ. 43).

Το παρόν είναι απόσπασμα του δοκίμιου:

Η έννοια του χώρου στη Δυτική Φιλοσοφία

Καντ, Φουκώ, Ντεριντά

από τον απόλυτο χώρο, στο χώρο-κατασκευή και από εκεί στο χώρο

-υλοποίηση αμφισημίες, παλινωδίες και προοπτικές

Αθήνα, 2013

ebook- www.24grammata.gr
Σειρά : εν καινώ
Αθήνα, 2013
Αριθμός σειράς: 43
ISBN: 978-960-93-5019-8

Σελ: 89 - 97

Σημείωση

[17] Στο βιβλίο του, Το Κανονικό και το Παθολογικό, ο Ζορζ Κανγκιλέμ αναδεικνύει, υπό μία έννοια, μέντορας και επιβλέπων του Φουκώ, τον ρόλο, το νόημα και τη σημασία της βιολογίας, ως επιστημονικής περιοχής που αναδείχτηκε μέσα από ευρύτερες κοινωνικές, πολιτικές και τεχνολογικές αλλαγές και διεργασίες οι οποίες ξεπερνούν, εν τούτοις, αισθητά, την όποια ιατρική, επιστημονική ή αντικειμενική της ανάδυση, τεκμηρίωση και θεμελίωση.

Πηγή: http://www.24grammata.com/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ