Menu
18 / 11 / 2018 - 05:28 am
A Site By Your Side
A+ A A-

karag 19

Θάνος Καραγκούνης

Στην Κριτική του Καθαρού Λόγου διακυβεύεται, απλουστεύοντας αρκετά, η ουσία των a priori συνθηκών της γνώσης.

Οι τελευταίες, ξεπερνούν την αδυναμία των αισθήσεων να συλλάβουν την ουσία των πραγμάτων που υπάρχουν ως αναπαραστάσεις του νου, παρόλο που οι τελευταίες διάγουν το δικό τους 'ανεξάρτητο' βίο. Υποστηρίζεται εν τούτοις, ότι οι αρχές που διέπουν τη νοητική διαδικασία, δεν μπορούν να γνωρίσουν τα αντικείμενα της φύσης καθ' αυτά, όπως είναι δηλαδή, αλλά μόνο διαμέσου του τρόπου που μας γίνονται γνωστά ως παραστάσεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η εμπειρία δεν είναι απαραίτητη στη γνώση.

Για την υπερβατολογική λογική του Καντ, η γνώση απορρέει είτε από την ικανότητα να προσλαμβάνουμε τις παραστάσεις, είτε μέσα από τη γνώση των παραστάσεων αυτών, δια των εννοιών. 'Εποπτεία και έννοιες είναι συνεπώς τα στοιχεία της γνώσης' θα πει ο Καντ (ΚΚΛ, 1979: 15). Διαφορετικά τιθέμενο. Η ένωσή τους κάνει δυνατή τη γνώση.

Αν παρόλα αυτά, το υπερβατικό αντιτίθεται στο εμπειρικό, το ερώτημα για το χώρο στην παραπάνω αντίθεση παραμένει, αν δεν αποκτά πρόσθετο ενδιαφέρον. Εξηγεί καταρχήν γιατί ονομάσαμε αμφίσημη την τοποθέτηση ή πρόσληψη του χώρου στην Καντιανή φιλοσοφία, χωρίς ένας τέτοιος χαρακτηρισμός να σημαίνει ότι πρόκειται για μια ελλειμματική ή λανθασμένη σύλληψη.

Ο Καντ λέει ας πούμε, για τον χώρο, ότι

'ούτε ο χώρος ούτε οποιοσδήποτε γεωμετρικός προσδιορισμός του, είναι υπερβατική παράσταση a priori, παρά μόνη η επίγνωση ότι οι παραστάσεις αυτές δεν έχουν καθόλου εμπειρική προέλευση και η δυνατότητα που παρόλα αυτά έχουν να μπορούν να αναφέρονται a priori σε αντικείμενα της εμπειρίας, αυτή μπορεί να ονομάζεται υπερβατική'.
(Καντ, ΚΚΛ, 1979: 22)

karag 20

Και συνεχίζει. 'Άρα η διαφορά του υπερβατικού από το εμπειρικό ανήκει μόνο στην κριτική των γνώσεων και δεν αφορά την αναφορά στον αντικείμενό τους' (ΚΚΛ, 1979: 22).

Υπό αυτήν την έννοια ο χώρος μπορεί, δύναται, υπό προϋποθέσεις, εάν ή όταν (συμβαίνει κάτι), να είναι υπερβατικός. Διαισθανόμαστε την ανομολόγητη (μέχρι τώρα) σημασία μιας τέτοιας διαπίστωσης. Το κάτι αυτό, 'ανήκει μόνο στην κριτική των γνώσεων' και καθόλου στο αντικείμενο, επιμένει ο Καντ. Μπορεί δηλαδή και να μην συμβαίνει. Ενδέχεται, πιθανόν δηλαδή, ο χώρος να μην είναι υπερβατικός. Ο χώρος, τονίζει ο Καντ, ίσως δεν είναι αυτό που νομίζουμε. Υπάρχουν σοβαρές πιθανότητες, να μην είναι ούτε μια καθαρή έννοια, μια λειτουργία της νόησης ανεξάρτητη από τις παραστάσεις, ούτε μια αμιγώς, εμπειρική απόληξη της πραγματικότητας, χωρίς υπερβατική ποιότητα ή δυναμική.

Κρισιμότερα, και πάνω από όλα, ο χώρος είναι η δυνατότητα, ή καλύτερα η επίγνωση της δυνατότητας, μιας δυνατότητας εν πάση περιπτώσει, να ξεφύγει κανείς (σσ. ο χώρος), από την παγίδα ή την υποχρεωτική στράτευση με το ένα ή το άλλο (ύλη ή πνεύμα), αυτήν ή την άλλη επιστημολογία κτλ. Η αμφισημία του χώρου, θα δούμε, θα επιστρέφει (ούτε αυτό ούτε εκείνο) με πολλούς τρόπους όσο διαβάζουμε τον Καντ.

Έτσι,
'Ξέρουμε ότι ο χώρος και ο χρόνος περιέχουν ένα πολλαπλό της καθαρής a priori εποπτείας, αλλά συγχρόνως αποτελούν και τους όρους της δεκτικότητας του πνεύματός μας, που του επιτρέπουν να δέχεται παραστάσεις αντικειμένων και συνεπώς αυτοί [χώρος και χρόνος] πρέπει να επιδρούν κάθε φορά και στην έννοιά τους [των αντικειμένων]'
(Καντ, ΚΚΛ 1979: 45, δική μου υπογράμμιση)

karag 21

Ποτέ λοιπόν είτε εκείνο είτε το άλλο, ούτε αποκλειστικά αυτό ή εκείνο, αλλά σχεδόν πάντα ένα αλλά συγχρόνως∙ ένα αλλά συγχρόνως που κάνει τη διαφορά -ή καλύτερα ένα 'και αυτό και το άλλο' (συγχρόνως). Χώρος σίγουρα κριτικός, αλλά πάνω από όλα αμφίσημος.

Η ιδιαιτερότητα και αμφισημία του χώρου, δεν αφήνει ποτέ σε ησυχία τον Καντ. Υποστηρίζει, για παράδειγμα, 'Το να επιχειρήσει κανένας μια εμπειρική παραγωγή των εννοιών αυτών, αυτό θα αποτελούσε πλήρη ματαιοπονία [...]' (Καντ, ΚΚΛ, 1979: 63). (Μήπως όταν ματαιοπονούμε αισθανόμαστε μικρότερη ευχαρίστηση;). Αναπόφευκτα θα συνεχίσει. (Να ματαιοπονεί).

'Ωστόσο όπως από κάθε είδος γνώσης, έτσι μπορεί κανένας και από τις έννοιες αυτές να αναζητήσει στο χώρο της εμπειρίας αν όχι την αρχή της δυνατότητάς τους, πάντως τις ευκαιριακές αιτίες της γεννήσεώς τους'
(Καντ, ΚΚΛ, 1979: 63)

Φυσιολογικά, ακόμη και για τον ίδιο τον Καντ, εφόσον αναζητούμε την υπερβατική παραγωγή των καθαρών εννοιών, όπως του χώρου, μακριά από τις αισθήσεις και τις εμπειρίες, αυτές οι προσπάθειες 'καθιστούν διφορούμενη [αμφίσημη] ακόμα και αυτήν την έννοια του χώρου λόγω του ότι έχουν την τάση να τον χρησιμοποιούν πέραν από τους όρους της κατ' αίσθηση εποπτείας' (Καντ, ΚΚΛ, 1979: 66).

[αμφίσημη]. Ομολογία ή επίγνωση; Δεν σημαίνει ότι ο Καντ είναι υπόλογος σε σφάλματα, τα οποία δεν γνώρισε ή δεν κατάλαβε. Όχι ότι δεν είναι. Αλλά από τη σκοπιά που μας ενδιαφέρει εδώ, η αμφισημία του χώρου αναδεικνύεται όχι ως σφάλμα, αλλά ως ίδιον και συστατικό κομμάτι της συγκρότησης και αυτό-αναίρεσής του. Ένα διπλό δέσιμο, μια διπλή δέσμευση. Doublebind.

karag 22

Σε μια υποσημείωση περί Υπερβατικής Αναλυτικής, ο Καντ δεν παραλείπει να σημειώσει,
'Ο χώρος και ο χρόνος και όλα τα μέρη τους είναι εποπτείες άρα ατομικές παραστάσεις μαζί με το πολλαπλό το οποίο περιέχουν μέσα τους [...] άρα όχι ψιλές έννοιες, δια των οποίων συναντάται η ίδια ακριβώς συνείδηση όχι ως περιεχόμενη μέσα σε πολλές παραστάσεις αλλά πολλές παραστάσεις ως [περιεχόμενες] σε μια παράσταση και η συνείδηση αυτών των παραστάσεων άρα ως σύνθετες, κατά συνέπεια η ενότητα της συνειδήσεως ως συνθετική και όμως πρωταρχική. Αυτή η ατομικότητά τους είναι σημαντική στην εφαρμογή'
(Καντ, ΚΚΛ, 1979: 89, 90, δική μου υπογράμμιση)

Τι σημαίνει όμως 'Μαζί με το πολλαπλό το οποίο περιέχουν μέσα τους'; Εν πρώτοις, αποτελεί μια εξαιρετική περιγραφή, όχι μόνο της διαφωράς (το ω υποκαθιστά το difference-differance, ζεύγος το οποίο χρησιμοποιεί ο Ντεριντά για την ανάδειξη της σημασίας της αποδόμησης, ως κίνησης που συνίσταται στην ταυτόχρονη διατήρηση και αναίρεση μιας αρχής ή καταγωγικής κυριαρχίας) που προκαλεί και προκαλείται από το χώρο, το συλλογισμό και την προοπτική του, αλλά και μια δικαιολόγηση και εξήγηση της αμφισημίας. Αυτής που διαγνώσαμε και προτείναμε ως μέθοδο ανάγνωσης της Κριτικής του Καθαρού Λόγου, και όχι ως λάθος του Καντ. Αυτής που αναγνωρίζει και ο Καντ δηλαδή. Η αμφισημία δικαιολογείται, αλλά δεν εγκαταλείπεται. Για αυτό και 'όλες οι προσπάθειες να παράγουμε τις καθαρές εκείνες έννοιες του νου από την εμπειρία και να τους προσγράψουμε μόνο εμπειρική προέλευση είναι τελείως άχρηστές και άκαρπες' (Καντ, ΚΚΛ, 1979: 108).

Και συνεχίζει: 'Αλλά πράγματα εν χώρω και χρόνω μπορούν να δοθούν μόνο εφόσον αυτά είναι αντιληπτά (παραστάσεις συνοδευόμενες από αίσθημα) επομένως μέσω εμπειρικής παραστάσεως' (Καντ, ΚΚΛ, 1979: 109). Και πιο επιτακτικά. 'Χώρος και χρόνος ως όροι δυνατότητας, του πώς δηλ., είναι δυνατόν να μας δίνονται τα αντικείμενα, δεν ισχύουν για τίποτε πιο πέρα παρά μόνο για αντικείμενα των αισθήσεων άρα μόνο της εμπειρίας' (ΚΚΛ, 1979: 111, δική μου η υπογράμμιση).

karag 23

Πώς συμβιβάζονται αυτές οι προοπτικές; Τι είναι τελικά ο χώρος; Εμπειρία και αισθήσεις ή κατηγορίες του νου; Αν δεν αναγορευτεί η αμφισημία του χώρου σε επιστημολογική και οντολογική κατηγορία, ο δεσμός δεν λύνεται.

Ασφαλώς λοιπόν δεν είναι θέμα λάθους, εν είδει μιας προγραμματικής ή επιστημολογικής μεθοδολογικής πειθαρχίας που δεν ακολουθείται απαρέγκλιτα ή που ξεστρατίζει στην πορεία λόγω αδυναμίας. Βασικότερα, είναι ένα ζήτημα προοπτικής. Η αμφισημία πλαγιοκοπεί την Καντιανή οπτική. Την εμπλουτίζει, δημιουργώντας μια πλευρική παράλληλη δίοδο, ένα bypass, δια του οποίου επιτυγχάνεται όχι η ενότητα, αλλά η διαφορά εν χώρω. Για αυτό και 'όσο καθαρές και αν είναι οι έννοιες αυτές [χώρος και χρόνος] από καθετί εμπειρικό και όσο και αν είναι βέβαιο ότι αυτές είναι τελείως a priori παραστάτες στο πνεύμα, ωστόσο δεν θα είχαν αντικειμενικό κύρος, ούτε σημασία και νόημα, αν η αναγκαία χρήση τους δεν μπορούσε να καταδειχθεί πάνω στα αντικείμενα της εμπειρίας' (Καντ, ΚΚΛ, 1979: 178).

Γιατί αυτό που μας μαθαίνει η προβληματική του Καντ δεν συνοψίζεται εν πάση περιπτώσει σε ό,τι αφορά την προβληματική του χώρου τουλάχιστον, στην διάσημη ρήση του, 

'Γιατί εμείς όπως ξέρουμε έχουμε να κάνουμε μόνο με τις παραστάσεις μας∙ το πώς μπορεί να είναι τα πράγματα καθ' εαυτά [...] αυτό βρίσκεται ολοένα έξω από τη γνωστική μας σφαίρα'
(Καντ, 1979: 220)

Περισσότερο εγκλείεται και ακτινοβολείται από το γεγονός ότι η αμφισημία του χώρου, αναδεικνύεται μέσα από μια κρίση, που δεν είναι κρίση αδυναμίας, ούτε κρίση λάθους ή κρίση νόησης (του διανοητή κτλ.), πόσο μάλλον κριτική μιας κάποιας τυπικής, επιστημονικής προέλευσης ή ιστορική διαπίστωση ενός λάθους, αλλά μεθοδολογική υφή και χαρακτηριστικό του χώρου, ως οντικο-οντολογική κατηγορία.

Μια ερώτηση για το είναι

'Η προτεραιότητα του 'εδωνά Είναι' σε σχέση προς κάθε άλλο ον, η οποία εμφανίζεται εδώ, μολονότι όχι διασαφηνισμένη οντολογικά, ολοφάνερα δεν έχει τίποτα κοινό με καμία φαύλη υποκειμενοποίηση του συνόλου των όντων'

(Χάϊντεγγερ, 1976: 43)

 Το παρόν είναι απόσπασμα του δοκίμιου:

Η έννοια του χώρου στη Δυτική Φιλοσοφία

Καντ, Φουκώ, Ντεριντά

από τον απόλυτο χώρο, στο χώρο-κατασκευή και από εκεί στο χώρο

-υλοποίηση αμφισημίες, παλινωδίες και προοπτικές

Αθήνα, 2013

ebook- www.24grammata.gr
Σειρά : εν καινώ
Αθήνα, 2013
Αριθμός σειράς: 43
ISBN: 978-960-93-5019-8

Σελ: 66 - 75

Πηγή: http://www.24grammata.com/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ