Menu
23 / 09 / 2018 - 11:31 am
A Site By Your Side
A+ A A-

karag 5

Θάνος Καραγκούνης

Αν η ιδεατότητα του χώρου είναι στρυφνή, η περί εξωτερικότητας του χώρου υπόθεση, είναι απλά δύσκολη.

Καταρχήν διότι οι διαφορές μεταξύ των δύο, οφείλουν να γίνουν προσιτές –πράγμα που δεν είναι δεδομένο ούτε εύκολο. Η μία δεν είναι η αντιστροφή της άλλης. Δεν θα αρνηθούμε στην δεύτερη ό,τι δεχτήκαμε στην πρώτη ή το ανάποδο. Ούτε θα διέλθουμε κάποιου τρίτου δρόμου, όπως έχει γίνει από τους Lefebvre (1991), Soja (1989, 1996) και Gregory (1994). Καταφανώς υπάγονται εδώ αναλύσεις που πιστεύουν ότι ο ανθρώπινος παράγοντας είναι σχετικά ανίσχυρος και αδύναμος να αλλάξει το πολιτισμικό και κοινωνικό περιβάλλον του δια των προσωπικών δυνατοτήτων και δεξιοτήτων του. Η εξωτερικότητα του χώρου όμως είναι κάτι περισσότερο από αυτό. Είναι δύσκολο να αλλάξει κανείς το χώρο του, υποστηρίζουν. Ή και εντελώς αντίθετα: Οφείλει κανείς να αλλάξει το περιβάλλον του για να αλλάξει ο ίδιος. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, ο χώρος παίρνει τη θέση ενός κακόβουλου και ισχυρού έτερου. Ένα αλλότριο εξωτερικό ή κακό. Διαφορετικά ειπωμένο, οι επιρροές του έξω είναι αδύνατον να ελεγχθούν. Είτε γράφουμε μια ψυχολογία του υποκειμένου, είτε μια κοινωνιολογία της εργασίας, μια τέτοια εμπειρία του έξω υφίσταται. Εσωτερικό και εξωτερικό σε αυτήν την άσκηση σκέψης παίρνουν πολλές μορφές. Εμφιλοχωρούν τόσο σε λόγους καθημερινότητας, σε έννοιες της φιλοσοφίας όσο και σε επιστήμες όπως η ψυχανάλυση ή η βιολογία. Ανεπαίσθητα, τα μεταξύ τους όρια είναι εύπλαστα και διακεκαυμένα.

karag 6Ο χώρος εκλαμβάνεται ως εξωτερικότητα∙ αυτό θα πει ότι εκλαμβάνεται ως αυτό που ελάχιστα επηρεάζεται από την περατότητα του βιωματικού και σύγχρονου παρόντος, δια του οποίου μορφώνεται και πλάθεται το υποκείμενο. Κανείς δεν είναι απαραίτητο να εκφράζει με αυτόν τον τρόπο, αυτό που ονομάζουμε εμπειρία του έξω. Πηγαίνοντας από σημαίνον σε σημαίνον, όπως θα έλεγε ο Έκο ή από γλωσσικό παιχνίδι σε γλωσσικό παιχνίδι, όπως θα έλεγαν οι Βιτγκενστάϊν και Λυοτάρ, το ερώτημα περί της εμπειρίας του έξω, μπορεί να αντικατασταθεί/συμπληρωθεί και από άλλες διακείμενες. Η έννοια της δομής, μπορεί εύκολα να πάρει τη θέση της εξωτερικότητας, όχι όμως με την ίδια αποδοτικότητα.

Η εμπειρία του έξω, εν πάσει περιπτώσει, δεν είναι απαραίτητα μια εξωτερικότητα που ενέχει ή καταλαμβάνει τη μορφή ενός φυσικού χώρου. Είναι η δομικότητα της δομής, που αναλύει ο Ντεριντά, εν σχέσει με την ανθρωπολογία του Λέβι-Στρως, ή υλικότητα της ύλης, που εξετάζει η Μπάτλερ, αναφορικά με την κατασκευή του φύλου. Περισσότερο προσιδιάζει σε αυτήν μια ψυχολογική χροιά, μια εμπειρία και πρακτική εξωτερικότητας που υφίσταται ως αντίληψη. Μια μεταφυσική του έξω, αν θέλαμε να το θέσουμε πιο τολμηρά. Και πιο προστακτικά. Η δυναμική του χώρου και της γεωγραφίας, που φέρονται ως προϊόντα, κοινωνικές κατασκευές και επιβουλεύσεις ενός, θα δούμε τινός, κάποιου πράγματος, που είναι έξω. Η γνωστή ρήση του Μαρξ ότι οι 'άνθρωποι φτιάχνουν την ιστορία τους, αλλά όχι σε συνθήκες που επέλεξαν οι ίδιοι' θα μπορούσε να υποκαταστήσει τη σημασία του έξω. Και άλλες όμως, που ο αναγνώστης έχει κατά νου ή θα σκεφτεί ανατρέχοντας στις παρακάτω σελίδες.

Κρισιμότερα, δεν υπάρχει δίλημμα μεταξύ φυσικού και κοινωνικού χώρου όταν μιλάμε για εξωτερικότητα, όπως στον Γάλλο φιλόσοφο Henri Lefebvre (1991), The Production of Space. Η έννοια του έξω για μας αφορά την εξωτερικότητα του έξω.

karag 7Η εμπειρία της εξωτερικότητας μπορεί να πάρει πολλές εκφράσεις και μορφές. Η περίπτωση του Εμμανουήλ Λεβινάς στο βιβλίο του, Ολότητα και Άπειρα, είναι ενδεικτική της σημασίας του έξω για την φιλοσοφία και την ηθική. Στον Μαρξ, η ικανότητα ανάλυσης και κατανόησης του χώρου, ενός τόπου ή μιας κουλτούρας, (οικονομίας πιο σίγουρα), συνολικότερα η στάση ζωής και ο τρόπος ύπαρξης της καθεμιάς και του καθένα, εργάτη ή κεφαλαιοκράτη, είναι απόρροια της θέσης του ατόμου στην οικονομική, πολιτισμική και κοινωνική δομή και λιγότερο μια ικανότητα του νου. Στο Χέγκελ ισχύει το αντίθετο. Το Κράτος, η Απόλυτη Ιδέα διαδραματίζουν αντίστοιχους ρόλους. Μαρξ και Χέγκελ συναντιούνται εδώ. Για αυτό και έννοιες όπως υλισμός και ιδεαλισμός δεν μας φαίνονται ικανοποιητικές. Υπό το πρίσμα της εμπειρίας του έξω, αυτές οι δύο είναι αξεχώριστες.

Άλλοι περιορισμοί που βιώνει το άτομο, όταν πραγματώνεται η πρακτική του εξωτερικού, αφορούν το φύλο, την οικονομική του θέση, την εθνικότητα, το εκπαιδευτικό του κεφάλαιο, την τοποθεσία διαμονής του, την εργασία, την καταγωγή του κτλ. Η εμπειρία του έξω, βρίσκει πάντοτε σημαντικούς και διάσημους εκφραστές. Όσοι δίνουν σημασία στο κοινωνικό πλαίσιο και τις σχέσεις παραγωγής (εν αντιθέσει με τις ανθρωποκεντρικές τάσεις), για παράδειγμα, αποτελούν ήδη ή υποπίπτουν ασυνείδητα στις εμπειρίες του έξω: αναφέρομαι στους γνωστούς και μη εξαιρετέους –ισμούς της φιλοσοφίας ή της οικονομίας, όπως ο Μαρξισμός, ο δομισμός, ο δομο-λειτουργισμός, κτλ.

Αν και οι βιολογικοί ή φυσικοί εκπρόσωποι τους δεν μας απασχολούν, τρία ονόματα έρχονται, εν τούτοις, στο μυαλό του γεωγράφου όταν έρθει αντιμέτωπος με τον Μαρξισμό. Οι David Harvey, Manuel Castells και Doreen Massey -αν και το είδος του Μαρξισμού που χρησιμοποιούν ή επαγγέλλονται πιθανόν να μη είναι ενιαίο, ομοιογενές ή όμοιο και στους τρεις, εφόσον κάποιος τους ζητούσε να καταταγούν σε κάποιον από τους –ισμούς- υιοθετούν για τη σκέψη μια τέτοια εμπειρία του έξω.

Από την άλλη πλευρά, δεν είναι μόνο οι μαρξιστές ή οι ανθρωπογεωγράφοι, που απέδωσαν σημασία σε δομές, διαδικασίες και εξελίξεις που υποτεθίσθω ξεπερνούν τον ανθρώπινο παράγοντα και βιώνουν την εξωτερικότητα ως εμπειρία του έξω. Από τη φιλοσοφία του Αλτουσσέρ, μέχρι την κοινωνική ανθρωπολογία του Λέβι-Στρως, ο δρόμος είναι μακρύς ∙ και ο δομισμός μια στροφή σκέψης με πολλά πλεονεκτήματα και ψεγάδια, εξίσου υπόλογος στο εξωτερικό.

Χωρίς άλλες εξηγήσεις μπορούμε να πούμε ότι,

 Το αντικείμενο έρευνας που απασχολεί τους ανθρωπογεωγράφους όταν δίνουν έμφαση στο μακρο-επίπεδο (οικονομία, κοινωνία, συγγένεια κτλ.), είναι ο χώρος που θεωρείται το εξωτερικό, το αφηρημένο, το πολύπλοκο, το απρόσωπο, το επικίνδυνο και το σύνθετο που απαιτεί πολιτική διευθέτηση και κοινωνική παρέμβαση.

karag 8

Τα παραπάνω δεν εννοούν να εξαντλήσουν κάποιο θέμα. Ούτε μεθοδολογικό, πόσο μάλλον φιλοσοφικό. Πόρρω απέχουν επίσης από τον να λειτουργούν αναλυτικά. Εν τούτοις, διανοίγοντας και εξασκώντας την σκέψη, εκθέτουν τον χώρο σε δύο κινδύνους. Τον κίνδυνο του χώρου ιδεατότητα και τον κίνδυνο του χώρου εξωτερικότητα. Δεν πρόκειται όμως για φιλοσοφικές έννοιες, ούτε για γεωγραφικές πρακτικές (αμιγώς).

Ούτε για οτιδήποτε χωρά ή στριμώχνεται μεταξύ τους. Δεν είναι καν ένας λόγος με την έννοια του Michel Foucault ή μια μεταθεωρία όπως την καταγράφει η κριτική του Terry Eagleton ή μια επιστημολογία ορθολογικού και κοινωνικού πράττειν δια της επικοινωνιακής consensus υπό την λογική του Jurgen Habermas. Οι συλλήψεις αυτές μπορούν να αναδειχθούν (αν αναδειχθούν τελικά), τυπικώς ως ερωτηματοθεσία, μέσα από την αμφισημία, την παλινωδία και την υλοποίηση, με τρόπο που μια γεωλογική τομή της γης, δείχνει κάτι παραπάνω από ό,τι διακρίνεται στην επιφανειακή διαίρεση μεταξύ στεριάς και θάλασσας.

Διαφορετικά ειπωμένο. Δείχνονται ως κάτι παραπάνω από αυτό που είναι, αλλά δεν φαίνεται.

Όπως στο Matrix, την πρώτη ταινία της γνωστής τριλογίας των Wachowski Brothers, ο Neo (Keanu Reeves) μπορεί κατόπιν των προτροπών και συμβούλων της Οracle να διαβάσει πέρα από την ακατάσχετη ροή των αριθμών, τους κωδικούς εγκλωβισμούς και πιθανής απελευθέρωσης από τον κόσμο του Matrix, έτσι και οι δύο υποθέσεις εργασίας, παλεύουν με τα φροντισμένα σύνορα, όρια, και frontiers, που απαιτούν αλλά διστάζουν μπροστά στην υπέρβασή τους.

Το συνολικό πλαίσιο κίνησης στην δεύτερη υπόθεση. Το πεδίο έρευνας: ο Φουκώ και οι παλινωδίες του. Τα τεχνικά μέσα ελέγχου: η συστηματική άσκηση ανάγνωσης των αντίστοιχων καθοδηγητικών αναγνωσμάτων. Το μεθοδολογικό πρίσμα: η περί της εξωτερικότητας υπόθεση. Τα παραπάνω είναι διαχειρίσιμα δια της πορείας που σκοπεύουμε να διατρέξουμε παρακάτω.

Στο τρίτο μέρος, τελικά, τίποτα από τα δύο δεν αναιρείται. Δεν αρνούμαστε δηλαδή την ιδεατότητα του χώρου, ούτε τον υλισμό της ιδέας. Δεν επαναφέρουμε, επιπλέον, το δίλημμα με άλλη μορφή. Υλοποιούμε απλά τις αμφισημίες και παλινωδίες των δύο πρώτων, διαγώνια όπως θα έλεγε ο Alain Badiou, δια των προσχώσεων του Ντεριντά, της Μπάτλερ και τελευταίως του Μερλώ Ποντύ.

Το παρόν είναι απόσπασμα του δοκίμιου:

Η έννοια του χώρου στη Δυτική Φιλοσοφία

Καντ, Φουκώ, Ντεριντά

από τον απόλυτο χώρο, στο χώρο-κατασκευή και από εκεί στο χώρο

-υλοποίηση αμφισημίες, παλινωδίες και προοπτικές

Αθήνα, 2013

ebook- www.24grammata.gr
Σειρά : εν καινώ
Αθήνα, 2013
Αριθμός σειράς: 43
ISBN: 978-960-93-5019-8

Σελ: 30 - 37

Πηγή: http://www.24grammata.com/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ