Menu
20 / 07 / 2018 - 05:40 pm
A Site By Your Side
A+ A A-

theory-foucault

Εξουσία

«... Πρέπει, κοντολογίς, να δεχτούμε πως η εξουσία αυτή μάλλον ασκείται, παρά κατέχεται, πως δεν είναι το αποκτημένο ή το διατηρημένο «προνόμιο» της κυρίαρχης τάξης, αλλά το συνολικό αποτέλεσμα των στρατηγικών της θέσεων – αποτέλεσμα που φανερώνει, και κάποτε μάλιστα ανανεώνει τη θέση εκείνων που κυριαρχούνται.

Από την άλλη μεριά, η εξουσία αυτή δεν επιβάλλεται απλά και μόνο σαν υποχρέωση ή σαν απαγόρευση σ' αυτούς που δεν την «κατέχουν» • τους περιβάλλει, τους χρησιμοποιεί σαν διάμεσο • στηρίζεται πάνω τους, ακριβώς όπως και αυτοί, στον αγώνα τους εναντίον της, στηρίζονται με τη σειρά τους στη λαβή που ασκεί πάνω τους. Τούτο σημαίνει ότι οι σχέσεις αυτές έχουν βαθιές τις ρίζες τους στα στρώματα της κοινωνίας, ότι δεν εντοπίζονται στις σχέσεις Κράτους και πολίτη, ή στα όρια των τάξεων, και ότι δεν αρκούνται να αντιγράφουν, στο επίπεδο των ατόμων, των σωμάτων, των κινήσεων και της συμπεριφοράς, τη γενικότερη μορφή του Νόμου ή της Κυβέρνησης •....Τέλος δεν είναι μονοσήμαντες • προσδιορίζουν αναρίθμητα σημεία αναμέτρησης, εστίες αστάθειας, που η καθεμιά τους ενέχει κινδύνους σύγκρουσης, πάλης ή τουλάχιστον αναστροφής των συσχετισμών των δυνάμεων. Η ανατροπή των «μικροεξουσιών» αυτών δεν υπακούει λοιπόν στον νόμο του «όλα ή τίποτα» • δεν είναι κεκτημένη μια για πάντα από έναν καινούργιο έλεγχο των μηχανισμών, ούτε και από μια νέα λειτουργία ή κατάλυση των θεσμών • αντίθετα, κανένα από τα εντοπισμένα επεισόδιά της δεν είναι δυνατό να εγγραφεί στην ιστορία παρά μονάχα εξαιτίας των αποτελεσμάτων που η ανατροπή αυτή επιφέρει σε ολόκληρο το πλέγμα όπου έχει παγιδευτεί...» [8] Επιτήρηση και τιμωρία, σελ. 39-40

«...Λέγοντας εξουσία δεν εννοώ «την Εξουσία» ως σύνολο θεσμών και μηχανισμών που εξασφαλίζουν την υποταγή των πολιτών σ' ένα δοσμένο κράτος. Ούτε εννοώ με τη λέξη εξουσία, έναν τρόπο καθυπόταξης, που σε αντιδιαστολή με τη βία, έχει τη μορφή του κανόνα. Δεν εννοώ, τέλος, ένα γενικό σύστημα κυριαρχίας που ασκείται από ένα στοιχείο ή μια ομάδα πάνω σε μια άλλη, και που οι επενέργειές του διατρέχουν, χάρη σε μια αλληλουχία αντιδράσεων, ολόκληρο το κοινωνικό σώμα. Η ανάλυση με βάση την εξουσία δεν πρέπει να θέτει αξιωματικά, σαν αρχικά δεδομένα, την κυριαρχία του Κράτους, τη μορφή του νόμου ή τη σφαιρική ενότητα ενός εξουσιασμού •αυτές δεν είναι μάλλον παρά οι τελικές της μορφές. Με τον όρο εξουσία, νομίζω πώς πρέπει καταρχήν να εννοούμε το πλήθος των σχέσεων δύναμης που ενυπάρχουν στο χώρο όπου ασκούνται και είναι συστατικές της οργάνωσής τους • το παιγνίδι που μέσα από αδιάκοπους αγώνες και συγκρούσεις τις μεταμορφώνει, τις ενδυναμώνει, τις αντιστρέφει • τα στηρίγματα που αυτές οι σχέσεις δύναμης βρίσκουν αναμεταξύ τους έτσι που να σχηματίζουν αλυσίδα ή σύστημα, ή, αντίθετα, τις αναντιστοιχίες, τις αντιφάσεις που απομονώνουν τη μια από την άλλη • τις στρατηγικές τέλος, μέσα στις οποίες ενεργοποιούνται και που το γενικό τους σχέδιο ή η θεσμική τους αποκρυστάλλωση υλοποιούνται στους κρατικούς μηχανισμούς, στη διατύπωση του νόμου, στις κοινωνικές ηγεμονίες...»
Ιστορία της σεξουαλικότητας, τ.1, σελ. 115-116

isotita 15

Κατά τον Φουκώ η εξουσία στις σύγχρονες Δυτικές κοινωνίες[9] (σε αντίθεση με την απόλυτη εξουσία του ηγεμόνα επί ζωής και θανάτου στις απολυταρχικές κοινωνίες) δεν λειτουργεί ως μια ιδιότητα ή ιδιοκτησία ή εργαλείο μιας κυρίαρχης τάξης ή κυρίαρχου φύλου ή πολιτείας ή ανώτατης αρχής. Επομένως δεν «αποσπάται», ούτε μοιράζεται, ούτε καταλαμβάνεται, αλλά ασκείται ως μια στρατηγική. Δεν συνιστά υποχρέωση ή απαγόρευση που επιβάλλεται στους πιο αδύναμους πόλους (π.χ. με καταστολή), αλλά αντίθετα με τακτικές, ελιγμούς, θεσμούς, αρθρωμένους λόγους, περιβάλλει τους αδύναμους και μεταδίδεται μέσα από αυτούς.[10]

Η εξουσία δεν εκπορεύεται από μία κεντρική πηγή (π.χ. κράτος, νόμο, κάστα, επιτελείο, άνδρες), αλλά ασκείται από αμέτρητα σημεία σ' ένα παιγνίδι άνισων και μεταβαλλόμενων σχέσεων. Η εξουσία έρχεται από κάτω και σαν «τριχοειδές φαινόμενο» οι πολλαπλές σχέσεις δύναμης που λειτουργούν στις διαπροσωπικές σχέσεις, στις οικογένειες, στο σχολείο, στις ομάδες, στους θεσμούς, στην παραγωγική διαδικασία, διατρέχουν όλο το κοινωνικό σώμα και η έντασή τους κατά κάποιο τρόπο κεφαλαιοποιείται και αποκρυσταλλώνεται στους κορυφαίους μηχανισμούς (κράτος) και τις κοινωνικές ηγεμονίες (ταξικές, φυλετικές, κλπ)[11].

Ο Φουκώ αναδεικνύει τον σχεσιακό χαρακτήρα της εξουσίας. Απομακρύνεται δηλαδή από την παλιότερη εργαλειακή αντίληψη της εξουσίας, όπως και άλλοι θεωρητικοί της εποχής του. Αντιλαμβάνεται το εξουσιαστικό φαινόμενο σαν ένα πλέγμα σχέσεων, συνεκτικό και ταυτόχρονα ευέλικτο, μέσα στο οποίο οι σχέσεις δύναμης ασκούνται προς διάφορες κατευθύνσεις, συναρθρώνονται μεταξύ τους, τροποποιούνται, ανακατανέμονται, με σκοπό, παρά τις όποιες αντιθέσεις, το όλο σύστημα να ανακτά την ισορροπία του. Στο δίκτυο αυτό εμπεριέχονται τόσο οι φορείς, όσο και τα αντικείμενα της εξουσίας. Ασκούν δράσεις τόσο οι κυρίαρχες, όσο και οι υποδεέστερες κατηγορίες. Συνεπώς τα νήματα του δικτύου δεν κινούνται μονομερώς από τις ηγεμονικές συνιστώσες, αλλά σίγουρα αυτές πρωτίστως επωφελούνται και αναπαράγουν τις ηγεμονίες τους, εκτός αν σηματικές αλλαγές στους συσχετισμούς δύναμης επιβάλλουν ριζικές ανακατατάξεις και μετατοπίσεις για να μην απειληθεί η συνοχή του ιστού.

isotita 18

Μικροφυσική της εξουσίας

Σταθερή πεποίθηση του Φουκώ είναι ότι η ανάλυση της εξουσίας πρέπει να αρχίζει από το μικροεπίπεδο και όχι από τις καθολικές μορφές κυριαρχίας. Αυτή η ανάλυση διατυπώνεται ως μικροφυσική της εξουσίας. Στηρίζεται στην κατανόηση του πλέγματος σχέσεων εξουσίας που εμφανίζονται στην καθημερινή ζωή (σχέσεις μεταξύ των φύλων, μεταξύ των μελών μιας οικογένειας, μεταξύ ερωτικών συντρόφων, σχέσεις στα σχολεία, τα νοσοκομεία, τα εργοστάσια, τους στρατώνες, τις φυλακές, και για τη σημερινή εποχή οπωσδήποτε τις σχέσεις εξουσίας γύρω από την τηλεοπτική πραγματικότητα, την εικόνα, τις διαφημίσεις και το διαδίκτυο). Μέσα από την ανίχνευση των εκλεπτυσμένων πολιτικών τεχνικών, των πειθαρχικών διαδικασιών και των λεπτομερών ρυθμίσεων που εντοπίζονται πάνω στα άτομα, τα σώματά τους και τις συμπεριφορές τους, μπορούμε να αντιληφθούμε τον τρόπο με τον οποίο σε συγκεκριμένες συγκυρίες, αναπτύσσονται ειδικές και ποικίλες διαχειριστικές τεχνικές της εξουσίας, όπως τα άσυλα και οι φυλακές, μέχρι οι σεξουαλικές πρακτικές και τα πρότυπα ομορφιάς και υγείας. Η συστηματική εφαρμογή αυτών των τεχνικών επιτρέπει στη σύγχρονη εξουσία να ασκεί αποτελεσματικότερα τον κοινωνικό έλεγχο και να αντιμετωπίζει τους όποιους κλυδωνισμούς, ακόμη και σε κεντρικό επίπεδο.[12]

Όπου υπάρχει εξουσία, υποστηρίζει ο Φουκώ, εκεί υπάρχει και αντίσταση. Οι αντιστάσεις ασκούνται και εκδηλώνονται και αυτές σε αμέτρητα σημεία, με διάφορους τρόπους, άλλοτε είναι αυθόρμητες, άλλοτε προσχεδιασμένες, άλλοτε έντονες, άλλοτε ανεπαίσθητες, είναι όμως πανταχού παρούσες μέσα στο δίκτυο της εξουσίας.[13]

isotita 2

Γνώση

«.... Πρέπει μάλλον να δεχτούμε πως η εξουσία παράγει γνώση (και όχι μονάχα ευνοώντας την επειδή την εξυπηρετεί, ή εφαρμόζοντάς την επειδή της είναι χρήσιμη) • πως εξουσία και γνώση άμεσα αλληλοεξαρτιώνται, πως δεν υπάρχει σχέση εξουσίας χωρίς συσχετισμένη σύσταση ενός πεδίου γνώσης, ούτε και γνώση που να μην προϋποθέτει και να μην αποτελεί ταυτόχρονα σχέσεις εξουσίας. Οι σχέσεις αυτές «εξουσίας-γνώσης» δεν πρέπει λοιπόν να αναλύονται με αφετηρία ένα υποκείμενο γνώσης που θα ήταν ελεύθερο ή όχι σε σχέση με το σύστημα της εξουσίας • πρέπει αντίθετα να έχουμε υπόψη μας πως το υποκείμενο που κατέχει τη γνώση, τα
αντικείμενα της γνώσης καθώς και οι διάφοροι τρόποι γνώσης, είναι αποτελέσματα θεμελιακών
αλληλοεξαρτήσεων της εξουσίας – γνώσης και των ιστορικών τους μεταλλαγών. Κοντολογίς δεν είναι η δραστηριότητα του υποκειμένου της γνώσης εκείνη που παράγει μια γνώση, χρήσιμη ή ανυπότακτη στην εξουσία, αλλά η εξουσία – γνώση, οι διαδικασίες και οι αγώνες που εισχωρούν σ' αυτήν και την απαρτίζουν, αυτές καθορίζουν τις πιθανές μορφές και τα πιθανά πεδία της γνώσης...»
Επιτήρηση και τιμωρία, σελ. 40-41[14]

Κομβικό σημείο στη σκέψη του Φουκώ είναι η άρρηκτη σχέση των συστημάτων γνώσης και των σχέσεων εξουσίας. Η γνώση συνδέεται αναπόσπαστα με τα δίκτυα εξουσίας. Δεν υπάρχουν νησίδες γνώσης που έχουν «ξεφύγει» από τον έλεγχο της εξουσίας, που να είναι δηλαδή εξωτερικές ως προς την εξουσία και ως εκ τούτου «αληθινές» και δυνάμενες να οδηγήσουν σε μια απελευθέρωση από τις γνώσεις και πρακτικές που η εξουσία επιβάλλει. Κατά τον Φουκώ είναι λαθεμένη η εντύπωση πως οι άνθρωποι, αρνούμενοι την εξουσία, γίνονται πιο σοφοί. Η εξουσία παράγει γνώση, οι αντιστάσεις δημιουργούν ρωγμές στην κυρίαρχη γνώση και συμβάλλουν στην παραγωγή νέας γνώσης. Σε κάθε περίπτωση οι παραγόμενες και διαχεόμενες στο κοινωνικό σώμα γνώσεις υπόκεινται στους συσχετισμούς δύναμης/αντίστασης, εμπεριέχονται στο ενιαίο σχεσιακό πλέγμα (εξουσία – αντίσταση – γνώση) και συμμετέχουν στις όποιες μετατοπίσεις των σχέσεων εξουσίας, είτε εδραιώνοντάς τες, είτε υπονομεύοντάς τες. Οι σχέσεις δηλαδή εξουσίας/γνώσης δεν αποτελούν δοσμένες μορφές κατανομής, είναι «μήτρες μετασχηματισμών». Ο Φουκώ εφιστά ιδιαίτερα την προσοχή στα σύνθετα δίκτυα των συστημάτων πειθαρχίας και των τεχνολογιών ελέγχου μέσω των οποίων ασκείται η εξουσία στη σύγχρονη εποχή και κυρίως μέσω των νέων επιστημονικών κλάδων της ιατρικής και της ψυχολογίας, αλλά και γενικά της εκπαίδευσης.[15], [16]

isotita 5
Επιπλέον ο Φουκώ τονίζει ότι η σύγχρονη εξουσία των Δυτικών Κοινωνιών δεν πρέπει να προσλαμβάνεται –όπως μια παράδοση πολλών αιώνων μας έχει συνηθίσει– πρωτίστως ως κατασταλτική και απαγορευτική, αλλά να προσεγγίζεται με βάση και τον παραγωγικό της χαρακτήρα και τις ενδεχόμενες θετικές της πλευρές (παραγωγική εξουσία). Η εξουσία (ή μάλλον το δίκτυο εξουσίας – αντίστασης – γνώσης) παράγει νέες μορφές κανονικοποίησης (στην οικογένεια, την εκπαίδευση, την τεχνολογία, τους θεσμούς γενικά), νέες γνώσεις, νέους λόγους, νέες «αλήθειες», παράγει υποκείμενα[17].

Λόγος (discourse)

«...Μια γνώση είναι εκείνο για το οποίο μπορούμε να μιλήσουμε μέσα σε μια πρακτική του λόγου που με αυτό τον τρόπο εξειδικεύεται: δηλαδή ο τομέας που συγκροτείται από τα διάφορα αντικείμενα που θα αποκτήσουν ή δεν θα αποκτήσουν ένα επιστημονικό καταστατικό.... μια γνώση είναι επίσης ο χώρος μέσα στον οποίο το υποκείμενο μπορεί να λάβει θέση και να μιλήσει για αντικείμενα με τα οποία καταπιάνεται μέσα στο λόγο του.... μια γνώση είναι επίσης το πεδίο συνδιάταξης και υποταγής των αποφάνσεων όπου οι έννοιες εμφανίζονται, καθορίζονται, εφαρμόζονται και μετασχηματίζονται.... τέλος μια γνώση καθορίζεται από δυνατότητες χρήσης και οικειοποίησης που προσφέρονται από το λόγο.... Υπάρχουν γνώσεις ανεξάρτητες από τις επιστήμες (που δεν είναι ούτε το ιστορικό τους ιχνογράφημα ούτε η αντίθετη βιωμένη τους όψη), αλλά δεν υπάρχει γνώση χωρίς μια καθορισμένη πρακτική του λόγου • και κάθε πρακτική του λόγου μπορεί να καθοριστεί από τη γνώση που σχηματίζει...»
Η αρχαιολογία της γνώσης, σελ. 275 – 276

«Η εξουσία και η γνώση σπονδυλώνονται μέσα στον Λόγο. Κι ακριβώς γι' αυτό, πρέπει να νοήσουμε τον Λόγο σαν μια σειρά από ασύνδετα τμήματα, που η τακτική λειτουργία τους δεν είναι ούτε ομοιόμορφη ούτε σταθερή. Πιο συγκεκριμένα, δεν πρέπει να φανταζόμαστε έναν κόσμο του Λόγου μοιρασμένο ανάμεσα στον δυναστευτικό Λόγο και σ' εκείνον που δυναστεύεται • αλλά σαν μια πολλαπλότητα στοιχείων Λόγου που μπορούν να λειτουργήσουν μέσα σε διάφορες στρατηγικές .... Οι Λόγοι όπως κι οι σιωπές, δεν υποτάσσονται στην εξουσία ούτε ορθώνονται ενάντιά της τελεσίδικα ...ο Λόγος μπορεί να είναι ταυτόχρονα όργανο κι αποτέλεσμα της εξουσίας, αλλά και εμπόδιο, αντιστήριγμα, σημείο αντίστασης και ξεκίνημα για μιαν αντίθετη στρατηγική. Ο Λόγος μεταφέρει και παράγει εξουσία • την ενισχύει, αλλά και την υπονομεύει, την εκθέτει, την κάνει εύθραυστη κι επιτρέπει τον περιορισμό της...»
Ιστορία της Σεξουαλικότητας, τ.1, σελ. 125

isotita 16

Ο Φουκώ στις μελέτες του[18] χρησιμοποιεί συστηματικά την ανάλυση λόγου και προσπαθεί να ανακαλύψει τους κανόνες σχηματισμού των αποφάνσεων που χαρακτηρίζουν το λόγο μιας εποχής. Διερευνά δηλαδή τον τρόπο που μια εποχή αρθρώνει το λόγο της και μέσω αυτού οργανώνει και κανονικοποιεί τις πρακτικές της. Ο Φουκώ δεν επαναπαύεται στα «καταξιωμένα» κείμενα, αλλά αναζητά στοιχεία σε παραγκωνισμένο αρχειακό υλικό και αναξιοποίητες πρωτογενείς πηγές, όπως δικογραφίες, κανονισμούς ιδρυμάτων, εγκυκλίους και υπομνήματα αστυνομικών διευθύνσεων, έργα άσημων συγγραφέων, ανώνυμα γραφτά, εκθέσεις ψυχιάτρων για τους ασθενείς τους, αυτοβιογραφίες καταδίκων, τρελών και «διεστραμμένων»[19]. Θεωρεί ότι οι περιφερειακοί ή/και περιθωριακοί λόγοι εμπεριέχουν στοιχεία αντίστασης στους κυρίαρχους λόγους, ότι παράγουν επίσης γνώσεις και συνεπώς είναι σημαντικοί και δεν πρέπει να παραμένουν υποβαθμισμένοι, αλλά να έρχονται στην επιφάνεια.[20] Ωστόσο δε δέχεται ότι ο Λόγος της εξουσίας είναι από τη μια μεριά και ο Λόγος της αντίστασης από την άλλη (αυτό θα ήταν αντίθετο με την αντίληψή του για την εξουσία). Οι Λόγοι αποτελούν «συνασπισμούς τακτικής» στο πλαίσιο των σχέσεων εξουσίας[21].

Λόγοι «Αλήθειας» - Βούληση για «αλήθεια»

« ...Τελικά πιστεύω, μιλώντας πάντα για τη δική μας κοινωνία, πως αυτή η βούληση αλήθειας, που στηρίζεται σε μια θεσμική κατανομή κι ένα θεσμικό υπόβαθρο, τείνει να ασκήσει πάνω στις υπόλοιπες αγορεύσεις[22] ένα είδος πίεσης κι εξουσίας καταναγκασμού. Μου περνάει απ' το μυαλό το πόσο η δυτική λογοτεχνία έψαχνε έρεισμα, εδώ κι αιώνες, στο φυσικό, στο αληθοφανές, στην ειλικρίνεια, ακόμη και στην επιστήμη – με λίγα λόγια στην αληθινή αγόρευση. Σκέφτομαι επίσης το πώς οι οικονομικές πρακτικές, οι κωδικοποιημένες σε κανόνες ή συνταγές, πρόσφατα δε και σε ηθική, προσπαθούσαν απ' το 16ο αιώνα να βασιστούν, να ορθολογικοποιηθούν και να δικαιωθούν μέσα από μια θεωρία των αγαθών και της παραγωγής. Σκέφτομαι ακόμη πώς ένα τόσο λεπτομερειακά διαταγμένο σύνολο, όπως είναι το ποινικό, προσπαθούσε να οργανώσει τη δομή του ή τη δικαίωσή του, στην αρχή βέβαια σε μια θεωρία του δικαίου, μετά τον 19ο αιώνα δε, σε μια γνώση όπως η κοινωνιολογία, η ψυχολογία, η ιατρική ή η ψυχιατρική. Λες και μες στην κοινωνία μας, το γράμμα του νόμου μόνο πάνω στο λόγο της αλήθειας μπορούσε να βασιστεί.

isotita 17

«...κι αυτή η βούληση (σ.σ. η βούληση αλήθειας) που εδώ και τόσο καιρό μας έχει επιβληθεί, είναι τέτοια που δεν μπορεί παρά να μασκαρεύει την αλήθεια που αναζητά. Έτσι, μπροστά στα μάτια μας δεν θα εμφανιζόταν παρά μια επίβουλα παγκόσμια αλήθεια, που θα 'ταν πλούτος, ευφορία και γοητευτική δύναμη. Μέσα σ΄όλα αυτά όμως, μας ξεφεύγει η φύση της βούλησης αλήθειας σαν τεράστιο μηχανοστάσιο αποκλεισμού. Θα 'πρεπε λοιπόν να μας χρησιμέψουν σαν φωτεινά σημεία για την καθημερινή μας δουλειά όλοι εκείνοι απ΄τον Nietzsche ως τον Artaud και τον Bataille που βήμα προς βήμα μες στην ιστορία μας προσπάθησαν να μετατρέψουν αυτή τη βούληση αλήθειας και να την αναθεωρήσουν, ενάντια σ' αυτή την ίδια την αλήθεια, στο σημείο ακριβώς που η αλήθεια αναλαμβάνει να καθορίσει την τρέλα και να δικαιώσει το απαγορευμένο.
Η τάξη του Λόγου, σελ. 14 – 16

Ο Φουκώ θεωρεί πως ήδη από την κλασσική αρχαία Ελλάδα είχε αναδυθεί (και ηγεμονεύσει σε βάρος του ρεύματος των σοφιστών) μια αντίληψη για την «αληθινή αγόρευση», η οποία συνεχίζει να κυριαρχεί (με διάφορες μετατοπίσεις) κατά την περίοδο του Διαφωτισμού και μέχρι τις μέρες μας. Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή, οι εκφερόμενοι κάθε φορά λόγοι δεν εκφράζουν υποκειμενικές απόψεις και ενδεχομένως διαφορετικά συμφέροντα μέσα σ' ένα σύνολο σχέσεων εξουσίας, αλλά μεταξύ αυτών των εκφερόμενων λόγων, μεταξύ αυτών των αγορεύσεων, υπάρχει μια «αληθινή» αγόρευση, η οποία δεν είναι πια συνδεδεμένη με την άσκηση της εξουσίας, αλλά βρίσκεται υπεράνω της εξουσίας και αποφαίνεται το «ορθό».

Εγκαταστάθηκε δηλαδή μια βούληση για αλήθεια (αληθινή γνώση), η οποία έκτοτε έχει σφραγίσει τη Δυτική σκέψη και η οποία βούληση τείνει να ασκεί στους διαφοροποιημένους από την «αληθινή» αγόρευση λόγους, τεχνικές αποκλεισμού. Μάλιστα όσο περισσότερο η «αληθινή» αγόρευση προβάλλει την «ουδέτερη» εγκυρότητά της, τόσο περισσότερο αποσιωπά τη «βούληση αλήθειας που την διασχίζει» και το πλαίσιο εξουσίας στο οποίο κατοχυρώνεται ως «αληθής».

isotita 14
Μ' αυτό τον τρόπο εγκαθιδρύθηκαν στις Δυτικές κοινωνίες «λόγοι αλήθειας» γύρω από τη λογική και την τρέλα, την υγεία και την αρρώστια, τη νομιμοφροσύνη και την εγκληματικότητα, την ομαλότητα και τη διαστροφή (ή έστω απόκλιση), το πνεύμα και τη σάρκα, τον άνδρα και τη γυναίκα, τους επαΐοντες και τους μη, τους πολιτισμένους και τους πρωτόγονους. Επιπλέον δημιουργήθηκαν νέες δομές εξουσίας και ελέγχου που για άλλους εφάρμοσαν τεχνικές πειθαρχίας και ομαλοποίησης και για άλλους συστήματα αποκλεισμού από την κοινωνική ζωή.

Μέσα από τους παραπάνω διαχωρισμούς έκαναν την εμφάνισή τους νέες μορφές γνώσης και κυρίως οι κοινωνικές επιστήμες (π.χ. ψυχιατρική, ψυχολογία, κοινωνιολογία, νομική, εγκληματολογία, ιατρική), οι οποίες αναπαρήγαγαν και εδραίωσαν αυτούς τους διαχωρισμούς/αποκλεισμούς μέσα από καθεστώτα «δικαίου» και «αλήθειας».

Το παρόν αποτελεί τμήμα της εργασίας:
Γνώση, εξουσία, έμφυλα υποκείμενα και η δυνατότητα αντίστασης
Φεμινιστικές προσεγγίσεις στο έργο του Μισέλ Φουκώ
Πτυχιακή εργασία Διατμηματικού Μεταπτυχιακού Παιδαγωγική της Ισότητας Φύλων
Σπουδάστρια: Δέσποινα Ζδούκου
Επόπτρια Καθηγήτρια: Βασιλική Δεληγιάννη-Κουϊμτζή
Θεσσαλονίκη, Δεκέμβριος 2006
Σελ. 5-11

Σημειώσεις

[8] Στην αμέσως προηγούμενη της παρατιθέμενης παράγραφο ο Φουκώ διευκρινίζει ότι η εξουσία «...ενεργοποιείται από τα συστήματα και τους θεσμούς, αλλά που η εγκυρότητά της τοποθετείται, κατά κάποιον τρόπο, ανάμεσα στις τεράστιες αυτές λειτουργίες και στα ίδια τα σώματα με την υλικότητά τους και τις δυνάμεις τους». Η ανάπτυξη των θέσεων του Φουκώ ειδικότερα για την εξουσία που περιβάλλει, διαπερνά και τελικά παράγει και αναπαράγει τα σώματα (βιο-εξουσία) θα γίνει σε επόμενο κεφάλαιο της εργασίας.

[9] Η νέα μορφή εξουσίας αρχίζει να αναδύεται τον 16ο αι. Βλ. Taylor D.- Vintges K. "Feminism and the Final Foucault", σελ. 200

[10] Ο Φουκώ καθιστά σαφές ότι όταν αναφέρεται στην εξουσία που με διάφορες τακτικές ασκείται σαν στρατηγική, δεν εννοεί τις καταστάσεις απόλυτης κυριαρχίας, όπως η δουλεία ή τα στυγνά απολυταρχικά και δικτατορικά καθεστώτα, όπου η σκληρή καταστολή αφήνει ελάχιστα περιθώρια οργανωμένης αντίστασης. Βλ. σχ. «Η Μικροφυσική της Εξουσίας», σελ. 93

[11] Βλ. σχετικά «Ιστορία της Σεξουαλικότητας» τ.1, σελ.115 – 120

[12] Βλ. σχετικά το κεφάλαιο Πώς ασκείται η εξουσία, στη «Μικροφυσική της Εξουσίας», σελ. 87 - 100

[13] Η αντίσταση θα αναπτυχθεί σε επόμενο κεφάλαιο της εργασίας

[14] Το «Επιτήρηση και Τιμωρία» είναι το πρώτο μεγάλο έργο του Φουκώ μετά τη φοιτητική εξέγερση το Μάη του '68 (έκδοση 1975), από την οποία και σημαδεύτηκε. Προηγήθηκε όμως το μικρό, αλλά πολύ σημαντικό «Η Τάξη του Λόγου» (εκδ. 1971), το οποίο επίσης πραγματεύεται τις σχέσεις γνώσης και εξουσίας. Πάντως μετά το Μάη του '68 το ενδιαφέρον του Φουκώ μετατοπίσθηκε από το Λόγο και τη Γνώση προς την εξουσία και τις σχέσεις γνώσης – εξουσίας. Βλ. σχετικά Smart B., «Michel Foucault: υποκείμενα εξουσίας, αντικείμενα γνώσης», στο Σύγχρονη Κοινωνιολογική Θεωρία, τ.2, σελ. 164 - 168

[15] Βλ. σχετικά «Επιτήρηση και Τιμωρία», σελ. 39 – 44 και «Ιστορία της Σεξουαλικότητας», τ.1, σελ. 78 – 79, 121 - 126

[16] Ο ρόλος των σύγχρονων επιστημών και τεχνολογιών στο δίκτυο γνώσης- εξουσίας θα αναπτυχθεί σε επόμενο κεφάλαιο

[17] Βλ. «Επιτήρηση και Τιμωρία», σελ.256

[18] και κυρίως στην «Αρχαιολογία της Γνώσης» και στο «Οι λέξεις και τα πράγματα».

[19] Κλασικές είναι οι μαρτυρίες του Pierre Riviere, δολοφόνου των μελών της οικογένειάς του, του ερμαφρόδιτου Herculine Barbin και του χωρικού που αποπλανούσε ένα κορίτσι. Οι δύο πρώτες έχουν εκδοθεί στα Γαλλικά και Αγγλικά με αντίστοιχους τίτλους. Βλ. για τον πρώτο σχ. Smart B., «Michel Foucault: υποκείμενα εξουσίας, αντικείμενα γνώσης», στο Σύγχρονη Κοινωνιολογική Θεωρία, τ.2, σελ. 170, για το χωρικό στο «Ιστορία της Σεξουαλικότητας», τ.1, σελ. 43-45, και για τον ερμαφρόδιτο Herculine Barbin στο J. Butler "Gender Trouble", σελ. 119-141 και σημείωση σελ. 199. Επίσης στο διαδίκτυο είναι δημοσιευμένες στα Γαλλικά οι αναμνήσεις του Herculine Barbin στη διεύθυνση
http://www.leboucher.com/vous/_accueille.html?herculine/barbin.html~centregc

[20] Ειδικά το έργο του Φουκώ "Moi, Pierre Riviere" (1973) είναι ένα καλό παράδειγμα γενεαλογικής έρευνας. Η υπόθεση ανακαλύφθηκε από το Φουκώ και τους συνεργάτες του στα πλαίσια μιας έρευνάς τους για τη σχέση ανάμεσα στην ψυχιατρική και το ποινικό δίκαιο. Από τη μελέτη των διάφορων ιατρικών αναφορών, των λόγων των μαρτύρων και ενός αυτοβιογραφικού κειμένου του δολοφόνου (ενός εικοσάχρονου που σκότωσε τη μητέρα, την αδελφή και τον αδελφό του) στο οποίο αφηγείται λεπτομέρειες και δίνει εξηγήσεις για το έγκλημα, ο Φουκώ έφερε στο φώς τις συγκρούσεις και τις αντιπαραθέσεις μεταξύ των λόγων των εμπλεκομένων. Βλ. σχ. Smart B., «Michel Foucault: υποκείμενα εξουσίας, αντικείμενα γνώσης», στο Σύγχρονη Κοινωνιολογική Θεωρία, τ.2, σελ. 170

[21] Βλ. «Ιστορία της σεξουαλικότητας», τ.1, σελ. 126 για το Λόγο της ομοφυλοφιλίας. Εκτός από τους ιατρικούς Λόγους για την ομοφυλοφιλία, συγκροτήθηκαν και οι Λόγοι των ίδιων των ομοφυλόφιλων. Βλ. επίσης στο ίδιο σελ. 149-158, όπου ο Φουκώ αναφέρεται σε ταξικές σεξουαλικότητες και πώς οι διάφοροι λόγοι για τη σεξουαλικότητα είχαν διαφορετικά ταξικά αποτελέσματα.

[22] Με τη λέξη αγόρευση (όπως σε άλλα σημεία και με τη λέξη λόγος) αποδίδεται η αντίστοιχη γαλλική «discours»

Πηγή: http://invenio.lib.auth.gr/record/101296/files/gri-2008-1251.pdf?version=1 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ