Menu
23 / 02 / 2019 - 02:35 pm
A Site By Your Side
A+ A A-

kislofski-1

Τάσος Γουδέλης

Στις 13 Μαρτίου του 1996 χάθηκε μια από τις σημαντικότερες και τελευταίες φυσιογνωμίες του κινηματογράφου των «δημιουργών», ο πολωνός Κριστόφ Κισλόφσκι.

Με αφορμή μια πρόσφατη επιθυμία γνωστού μου προσώπου να γράψω στο Διαδίκτυο για τον μεγάλο εκλιπόντα, θυμήθηκα ένα άρθρο μου που είχε δημοσιευθεί στον Επίλογο '96, έναν τόμο-χρονικό των πολιτιστικών γεγονότων του 12μήνου του συγκεκριμένου έτους. Το αναδημοσιεύω αυτούσιο γιατί δεν έχω να προσθέσω τίποτα περισσότερο για τη φυσιογνωμία και το έργο αυτού του τόσο εσωτερικού σκηνοθέτη, που μπορούσε να μεταμορφώνει το απτό και καθημερινό σε καθηλωτική αλληγορία.

Τ. Γ.

Κριστόφ Κισλόφσκι: Η διπλή ζωή της πραγματικότητας

Ο Κριστόφ Κισλόφσκι, από τους τελευταίους σημαντικούς μεταφυσικούς σκηνοθέτες του αιώνα μας, λίγο πριν πεθάνει, στις 13 Μαρτίου του ΄96, από καρδιακό επεισόδιο, είχε δηλώσει ότι εγκαταλείπει τον κινηματογράφο και την Τέχνη γενικά, απογοητευμένος. Ο βιολογικός του θάνατος επήλθε λίγο καιρό μετά την ολοκλήρωση των Τριών χρωμάτων, της πασίγνωστης τριλογίας του, που έγινε με βάση τα συμβολικά χρώματα της γαλλικής σημαίας και κάποιες σύγχρονες παραλλαγές των σημασιών τους. Εάν δεχτούμε ότι κύριο θεματικό μοτίβο των ταινιών του πολωνού κινηματογραφιστή υπήρξε το παιχνίδι τύχης και αναγκαιότητας, τότε μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο θάνατός του ήταν και αυτός η τελευταία σεκάνς των έργων του. Ο Κισλόφσκι, παίζοντας ο ίδιος, για πρώτη και τελευταία φορά, ως πρωταγωνιστής σε μία από τις συνηθισμένες πραγματικές-φανταστικές ταινίες του, άφησε να αιωρείται το ερώτημα (σαν ένα από τα αγαπημένα του θεωρήματα, που έβαζε στις ταινίες του) πάνω στη σχέση-σύγκρουση, που προαναφέραμε: άραγε ήταν τυχαίο το τέλος του μετά τις απαισιόδοξες δηλώσεις για την Τέχνη που είχε γίνει η υπαρξιακή του έκφραση;

Μια δημοφιλής φράση ενός άλλου μεγάλου υπερβατικού σκηνοθέτη του αιώνα μας, του Ταρκόφσκι (από το κύκνειο άσμα του, τη «Θυσία»), αναφέρεται στην ανάγκη της καθημερινής επανάληψης μια σταθερής χειρονομίας: μιας οποιασδήποτε χειρονομίας. Έστω το «...να αδειάζουμε ένα ποτήρι νερό στη λεκάνη μια συγκεκριμένη ώρα κάθε μέρα...», όπως δηλώνει ένας ήρωας, είναι εκδήλωση συνέπειας απέναντι στον εαυτό μας, μια πράξη αυτοσυνείδησης καθώς αυτή εκδηλώνεται σε ένα σταθερό πλαίσιο. Μία χειρονομία «ηθικής αγωνίας», θα έλεγε ο Κισλόφσκι, αφού συμβολίζει την προσπάθεια για στερεότητα και μονιμότητα μέσα στο χάος.

Μακάβρια συνεπής, λοιπόν, λόγω και έργω, ο δημιουργός της «Διπλής ζωής της Βερόνικα», απέναντι στις πεποιθήσεις του, σφράγισε συμβολικά με την αναχώρησή του, έναν κόσμο, που ακροβατούσε στις ταινίες του (ή μάλλον ήταν διαχυμένος) ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην υπέρβασή της, ζητώντας να ψηλαφήσει το «σταθερό» σημείο.
[...]

kislofski-2

Με τον εξωτερικό κόσμο ο Κισλόφσκι είχε αναπτύξει στενούς δεσμούς, με την έννοια ότι του αναγνώριζε μεγαλύτερη... ευφυία από τη δική του και γι' αυτό τον θαύμαζε. Είχε πει χαρακτηριστικά, κάποτε: «Η ζωή είναι πιο έξυπνη από μένα, δημιουργεί καταστάσεις πιο ενδιαφέρουσες απ' αυτές που θα μπορούσα να επινοήσω εγώ...». Αυτή η φράση είναι τυπική, θα μπορούσαμε να πούμε, ενός ατόμου που υπάρχει μέσα σε ένα σύστημα αξιών που τροφοδοτεί την κοινωνική ιδεολογία: η θητεία, δηλαδή, του Κισλόφσκι στις πολωνικές κινηματογραφικές σχολές και τα στούντιο της σοσιαλιστικής Πολωνίας, από τα τέλη της δεκαετίας του '80 (εκτός, βέβαια, από τις επιρροές που δέχθηκε γενικά μεγαλώνοντας σε μια μεταπολεμική ανατολική χώρα της Ευρώπης), τον έκανε προσεκτικό αναγνώστη των δεδομένων της πραγματικότητας. Μόνο που ο καθολικός και με κοινωνική, ταυτόχρονα, συνείδηση, Κισλόφσκι, δεν αρκέστηκε να περιγράψει αυτή την πραγματικότητα, όπως έκανε, πολλές φορές, ένας άλλος επώνυμος πολωνός σκηνοθέτης και φίλος του, ο Αντρέι Βάιντα, αλλά να «εκθέσει τα μυστήρια της», όπως τόνιζε. Γιατί δεν τον ενδιέφεραν οι υλιστικές και κοινωνικές ερμηνείες, οι ένδον συνθήκες και συγκρούσεις, Για τον Κισλόφσκι είναι δυνατόν να ζήσουμε χωρίς να μας απασχολεί εάν οι εικόνες που μας εμπνέουν, υπάρχουν έξω από μας ή τις φανταστήκαμε απλώς, συνεισφέροντας μ' αυτές τη μυστική μας ζωή στο γίγνεσθαι. Με παρόμοιες προϋποθέσεις όλα τίθενται ερωτηματικά και το συμπέρασμα δεν μπορεί να είναι παρά ένα ερώτημα ακόμα...

Στη βιογραφία του, μιλώντας για τα παιδικά του χρόνια, προσπαθεί να θυμηθεί την πρώτη του εικόνα αλλά αυτή ξεφεύγει από την τυπική λογική: «...πήγαινα στο νηπιαγωγείο και θυμάμαι ολοκάθαρα ότι περπατούσα με τη μητέρα μου που με κρατούσε από το χέρι. Ξαφνικά εμφανίστηκε μπροστά μας ένας ελέφαντας. Μας προσπέρασε και συνέχισε το δρόμο του. Είναι, βέβαια, απίθανο το 1946, λίγο μετά τον πόλεμο να έκανε την εμφάνισή του ένας ελέφαντας, όταν έκανες τα μαύρα μάτια να δεις έστω και μια πατάτα»...
[...]

kislofski-3Οι ήρωες των δραματοποιημένων ντοκιμαντέρ, που γυρίζει στη δεκαετία του '70 («Βιογραφικό σημείωμα», «Δεν ξέρω», «Σταθμός», «Η άποψη του νυχτοφύλακα» κ.λ.π.), αλλά και οι αντίστοιχοι των μεταγενεστέρων μυθοπλαστικών του ταινιών (κυριώς του «Δεκαλόγου») μοιάζουν να δημιουργούν τις ανησυχίες και τις αναζητήσεις τους μαζί με την ταινία. Δεν πρϋπάρχουν ως έτοιμα σύμβολα, παρ' ότι η ηθική τους αποπνέει ένα άρωμα μεταφυσικής εμμονής. Οι πρωταγωνιστές των φιλμ της πολωνικής του περιόδου, ιδιαίτερα, φέρουν πολλά από τα δραματικά στοιχεία που συναντάμε στις μυθοπλασίες των σχολών της ανατολικής Ευρώπης: αντικομφορμισμό και παράδοξη συμπεριφορά, η οποία, όμως, οφείλει το παράλογό της σε εντελώς στοιχειώδεις αγωνίες τους. Από την φιλοτέχνηση αυτών των προσώπων δεν λείπει, σε ορισμένες περιπτώσεις, ο σαρκασμός ή η συγκαταβατική ειρωνεία, που έχει σχέση με την κοινωνική τους θέση, τις ιδέες και τις δοσοληψίες τους με τον γραφειοκρατικό μηχανισμό. Σε πολύ γενικές γραμμές θα μπορούσαμε να πούμε ότι η σατιρική ματιά του Κισλόφσκι σε κάποιες πολωνικές του ταινίες, είναι στραμμένη στην Ιστορία, την Εξουσία και στα περιστασιακά τους μορφώματα.
[...]

Ο «Δεκάλογος» που γυρίσθηκε για την τηλεόραση, το 1988, μπορεί εδώ εμβόλιμα να παρουσιασθεί, γιατί η εκφραστική του πληρότητα καταργεί, αυτομάτως, οποιουσδήποτε «ειδολογικής» φύσεως διαχωρισμούς και δισταγμούς: η μικρή οθόνη, μέσα από παρόμοια καλλιτεχνικά δείγματα, αποδεικνύει ότι μόνο τεχνικής φύσεως στοιχεία, μπορούν να την διαφοροποιήσουν από τη μεγάλη... Με θητεία από το 1973 στην τηλεόραση, ο Κισλόφσκι έχει αποκτήσει την πείρα του μέσου και έχει ασκηθεί στις ιδιοτυπίες του. Με συνσεναριογράφο τον Κριζστόφ Πρεζίεβιτς, πρώην νομικό, που είχε γνωρίσει από την περίοδο της «Αλληλεγγύης» και έκτοτε χρησιμοποιεί ως συνεργάτη, ο σκηνοθέτης δημιουργεί δέκα σύγχρονες ιστορίες-παραβολές βασισμένες στις Δέκα Εντολές... «Ο Δεκάλογος είναι μια απόπειρα αφήγησης δέκα ιστοριών για δέκα-είκοσι ανθρώπους, οι οποίοι παγιδευμένοι σ' αυτές... συνειδητοποιούν ξαφνικά ότι γυρνούν σε κύκλους, χωρίς να επιτύχουν αυτό που θέλουν...», εξομολογείται ο Κισλόφσκι.
[...]

Με τη «Διπλή ζωή της Βερόνικα» ο Κισλόφσκι περνάει στη Δύση... Η πρώτη του αυτή ταινία είναι μια πολωνογαλλική συμπαραγωγή. Ο Κισλόφσκι έχει ήδη κερδίσει τις εντυπώσεις στην Ευρώπη με τον «Δεκάλογο» και τα πράγματα μοιάζουν εύκολα. Όμως για έναν δημιουργό με απαιτήσεις, όπως ο Κισλόφσκι, προέχει το εσωτερικό περιβάλλον και όχι, απλώς, οι άνετες συνθήκες παραγωγής, που προσφέρουν τεχνοκράτες με «άποψη». Αλλά παρόμοιοι χρηματοδότες, ιδιαίτερα στα Χρώματα, καθόρισαν, ως ένα βαθμό και την αισθητική της τριλογίας, γεγονός, που ανάγκασε τον Κισλόφσκι να αποσυρθεί... Με τη Βερόνικα, ακόμα δεν έχει γίνει αισθητή η παρέμβαση των παραγωγών και ο σκηνοθέτης μπορεί να κινηθεί σχετικά άνετα. Συμβολικά, εξάλλου, η ιστορία της Βερόνικα εκτυλίσσεται σε δύο χώρες: την Πολωνία και τη Γαλλία, περιγράφοντας με μια ορισμένη σημειολογία τον προσωρινό διχασμό του Κισλόφσκι μεταξύ Ανατολής και Δύσης...
Η συγκεκριμένη ταινία αφηγείται τη διπλή εμφάνιση μιας γυναίκας σε δύο διαφορετικούς χώρους. Μιλώντας για την αθανασία της ψυχής, ο Κισλόφσκι επινοεί τη μουσική ως γέφυρα μεταξύ των δύο γυναικών και οργανώνει τους αντίστοιχους κόσμους σαν να εκκινεί από μια παρτιτούρα.
[...]

kislofski-4

Εκκινώντας, κανείς, από την εξέταση της ιδέας να στηριχθούν τρεις μυθοπλασίες πάνω στα συμβολικά αντίστοιχα χρώματα της γαλλικής σημαίας (μπλε=ελευθερία, άσπρο=ισότητα, κόκκινο=αδελφότητα), αντιδρά αρνητικά απέναντι στην προγραμματική της σύλληψη... «Μα», θα αντιτείνουν, πολλοί, «και πίσω από τον Δεκάλογο, υπήρχε... υψηλόφωνος ιερός λόγος...» Όμως ο Κισλόφσκι τον μετέτρεψε, με απαράμιλλο τρόπο, σε διαχρονική παραβολή, θα λάβουν ως απάντηση στην ένσταση. Επίσης οι επιμέρους αδυναμίες των τριών ταινιών, που παραδέχθηκε και ο Κισλόφσκι, αποδεικνύουν του λόγου το ασφαλές...
[...]

Ο Κισλόφκι, σε συνεντεύξεις, προσπαθεί να «αποκατασταθεί» για τις «αισιόδοξες» λύσεις της τριλογίας του (ένα από τα κύρια, ως φαίνεται, σημεία προστριβής του με τον παραγωγό Καρμίτς). Τοποθετεί, προφορικά, τα δεδομένα του μύθου της «Κόκκινης», με διαφορετικό τρόπο και δίνει τη δική του «απαισιόδοξη» εκδοχή: «...Η Βαλεντίν θα ΄πρεπε να ΄χει έρθει στη ζωή σαράντα χρόνια νωρίτερα ή ο δικαστής σαράντα χρόνια αργότερα και τότε θα έφτιαχναν ένα καλό ζευγάρι. Το πιθανότερο είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι θα ήταν πολύ ευτυχισμένοι μαζί. Το πιθανότερο είναι ότι ταιριάζουν. Αυτή είναι η θεωρία για τα δύο μισά κομμάτια ενός μήλου. Αν κόψεις ένα μήλο στο μέση και μετά άλλο ένα ολόιδιο με το πρώτο, το μισό του ενός μήλου δε θα ταιριάξει ποτέ στο μισό του άλλου. Πρέπει να ενώσεις τα κομμάτια του ίδιου μήλου, για να μπορέσεις να το κάνεις ολόκληρο ξανά. Ολόκληρο το μήλο αποτελείται από δύο κομμάτια που ταιριάζουν. Το ίδιο συμβαίνει και με τους ανθρώπους. Το ερώτημα είναι: Έγινε κάπου κάποιο λάθος; Και αν ναι, υπάρχει κανείς που να μπορεί να το διορθώσει;».

O Κρίστοφ Κισλόφσκι με το πλούσιο, συχνά άνισο αλλά στο σύνολό του εξαιρετικά σημαίνον έργο του, συγκαταλέγεται ανάμεσα στις ελάχιστες πεφωτισμένες διάνοιες του παγκόσμιου κινηματογράφου των τελευταίων δεκαετιών. Οι μικροί συμβιβασμοί με τον «μηχανισμό» του κινηματογράφου, που τον έκαναν να παρεκκλίνει, ελαφρώς, από τις αισθητικές του αρχές και τον οδήγησαν στην απόσυρση και (πιθανόν) στον θάνατο, ενώ βρισκόταν στη δημιουργική του ακμή, στέρησαν από τη μεγάλη οθόνη έναν από τους πιο ουσιαστικούς αιμοδότες της λίγο πριν από το 2000.

Πηγή: http://tasosgoudelis.wordpress.com/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ