Menu
22 / 10 / 2018 - 03:50 pm
A Site By Your Side
A+ A A-

politismiki pantelidou 87

Μάρω Παντελίδου Μαλούτα

Κεφάλαιο 6

Η έννοια της πολιτικής γενιάς. Διαγενεακές αλλαγές και τάσεις εξέλιξης στις αξίες των νέων στην Ευρώπη. Επιδράσεις και συνέπειες στη συνολική πολιτική κουλτούρα

Η έννοια της πολιτικής γενιάς και η ερευνητική της βαρύτητα. Πολιτική κοινωνικοποίηση, πολιτική κουλτούρα και πολιτική γενιά. Επίδραση της γενιάς στη διαμόρφωση πολιτικών στάσεων και αντιλήψεων. Γενιά και θέση στον κύκλο της ζωής. Διαγενεακές αλλαγές στις αξίες και τις στάσεις και απόπειρες ερμηνείας τους. Ηλικία και σημαντικές κοινωνικοποιητικές επιδράσεις. Κεντρικά παραδείγματα ανάλυσης με βάση την έννοια της γενιάς. Υλιστικά/μεταϋλιστικά πρότυπα, ατομοκεντρισμός/ κοινωνιοκεντρισμός και μετανεωτερικές αναθεωρήσεις.

6.1 Πολιτική γενιά: Η έννοια και η ερευνητική της χρησιμότητα

Μελετώντας την έννοια της πολιτικής κουλτούρας μεθοδολογικά, αλλά και κάνοντας εμπειρική έρευνα για συγκεκριμένη πολιτική κουλτούρα, υπάρχει μια έννοια που λειτουργεί ως γέφυρα με την «πολιτική κοινωνικοποίηση» και είναι ιδιαίτερα ευριστική. Πρόκειται για την έννοια της πολιτικής γενιάς που είναι εξαιρετικά λειτουργική στην έρευνα, ενώ συγχρόνως αποτελεί συγκεκριμενοποίηση της υπόθεσης ότι οι ιστορικο-κοινωνικές συνθήκες και εξελίξεις διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τις προδιαθέσεις και τις αντιλήψεις των υποκειμένων. Εναρμονίζεται τελικά με την αντίληψη της σχέσης «δράση-δομή» στην οποία αναφερθήκαμε παραπάνω: δηλαδή, τη σχέση των δρώντων υποκειμένων με τις δομές της κοινωνίας που ενώ τους καθορίζουν, καθορίζονται από αυτά. Απλοποιώντας θα λέγαμε ότι η πολιτική γενιά αναφέρεται σε μια ηλικιακή ομάδα που βίωσε κοινές (σημαντικές) εμπειρίες, σε συγκεκριμένες ηλικιακές φάσεις που παρουσιάζουν μεγάλη κοινωνικοποιητική αποτελεσματικότητα, και έτσι παρατηρούνται κοινότητες στην κοσμοαντίληψη των μελών της, οι οποίες (θα) μπορούν να εντοπιστούν και στο μέλλον. Κάτι που ελέγχεται και επιβεβαιώνεται μέσω εμπειρικής έρευνας.

Είναι προφανές ότι τα άτομα που ανήκουν στην ίδια γενιά μοιράζονται την ίδια θέση στο ιστορικό γίγνεσθαι μιας κοινωνίας. Κάτι που τα περιορίζει σε ένα συγκεκριμένο φάσμα δυνητικών εμπειριών και καθορίζει ένα επίσης συγκεκριμένο φάσμα ιδεολογικών αναπαραστάσεων της πραγματικότητας[83]. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι μειώνουμε τη σημασία των ιδιαίτερων εμπειριών των κοινωνικών υποκειμένων που ανήκουν στην ίδια γενιά και που απορρέουν από την ιδιαίτερη θέση τους στο σύστημα των κοινωνικών σχέσεων (ταξικών ή έμφυλων), ούτε, αντίθετα, ότι αποσιωπούμε την κοινότητα των εμπειριών ατόμων διαφορετικών γενιών, κοινότητα που απορρέει από την κοινωνική/ταξική τους θέση. Απλώς με την επίδραση της ιστορικής στιγμής που καθορίζει τη «γενιά» τοποθετείται ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο ορίζεται ένα φάσμα εμπειριών που είναι δυνατό να έχουν άτομα που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν την Α χρονική/ιστορική στιγμή.

Κάθε νέα γενιά δεν ξαναρχίζει βέβαια από το μηδέν, αφού μέσω της διαδικασίας της κοινωνικοποίησης οι παλαιότερες γενιές «μεταβιβάζουν τον κοινωνικό κόσμο στη νέα γενιά». Έτσι η «θεμελιώδης κοινωνική διαλεκτική» (Berger, Luckmann, 1981, σ. 79), παρουσιάζεται στην ολότητά της, αφού ο κοινωνικός κόσμος των παλαιότερων γενιών εμφανίζεται ως αντικειμενικός, αμετάβλητος, αυταπόδεικτος (σ. 77), ιδιαίτερα στα πρώτα στάδια της πρώιμης κοινωνικοποίησης, σύμφωνα με τους δύο αυτούς συγγραφείς.

Κατ’ αυτούς, οι τρεις διαλεκτικές στιγμές στην κοινωνική πραγματικότητα συνοψίζονται στο ότι: «Η κοινωνία είναι ανθρώπινο προϊόν. H κοινωνία αποτελεί μια αντικειμενική πραγματικότητα. Ο άνθρωπος είναι κοινωνικό προϊόν». Παράλληλα, διάφορες αντιλήψεις και πρακτικές της καθημερινής ζωής δημιουργούν ένα πλέγμα που αντιστέκεται στις ριζοσπαστικές πολιτικές αλλαγές. Όμως οι αλλαγές στην οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα που συντελούνται με μεγάλη ταχύτητα στο σύγχρονο κόσμο, τείνουν να διαφοροποιήσουν εντονότερα τις εμπειρίες και τις κοινωνικές αναμονές των νέων από τις παλαιότερες γενιές (Bottomore, 1983, σσ. 83-84). Επιπλέον, σε δυναμικές εποχές τα στερεότυπα σκέψης και συμπεριφοράς αμφισβητούνται ευκολότερα και η λειτουργία τους μπορεί να γίνει περισσότερο από μία φορά προβληματική στη διάρκεια ζωής μιας γενιάς (Α. Χέλερ, 1983, σ. 32). Με άλλα λόγια, μπορούμε να πούμε ότι η αναπαραγωγή ενός συγκεκριμένου κοινωνικοπολιτισμικού μορφώματος δεν είναι τόσο τέλεια και τόσο απόλυτη, στο μέτρο που δεν είναι ίδιες οι συνθήκες παραγωγής και οι συνθήκες λειτουργίας των διαφόρων συστημάτων προδιαθέσεων[84] (Bourdieu, 1974, σσ. 3-42). Γι' αυτό εξάλλου και η πολιτική κοινωνικοποίηση δεν συνιστά απλώς μια «επιβιωτική λειτουργία» του πολιτικού συστήματος, όπως θέλει ο λειτουργισμός. (Βλ. Κεφάλαιο 2).

politismiki pantelidou 88

Είναι αναμφίβολο ότι μερικά σημαντικά γεγονότα επιδρούν καθοριστικά στη διαμόρφωση των στάσεων και των αντιλήψεων των υποκειμένων που τα ζουν και ιδιαίτερα όσων βρίσκονται σε κρίσιμες φάσεις διαμόρφωσης της προσωπικότητάς τους (Niemi, 1973, σ. 134). Και διαφορετικές γενιές παρουσιάζουν ουσιαστικές διαφορές στα βασικά κοινωνικοπολιτικά γεγονότα που επέδρασαν στη διαμόρφωσή τους[85]. Στην Ελλάδα για παράδειγμα, στο εκλογικό σώμα που συμμετείχε στις βουλευτικές εκλογές του 2015, η παλαιότερη γενιά αποτελείτο ενδεχομένως από κατάλοιπα της ηλικιακής κατηγορίας που πρόσφατα αρχίσαμε να αποκαλούμε «τέταρτη ηλικία». Άτομα έχουν αναμνήσεις από την περίοδο του πολέμου, της κατοχής και τη συγκλονιστική εμπειρία του εμφυλίου πολέμου. Με τη γενιά που βρίσκεται τώρα στην αρχή της τρίτης ηλικίας να αναφέρεται συχνά «ως γενιά του Πολυτεχνείου». Ενώ η νεότερη γενιά των εκλογέων είχε πιθανότατα ως ισχυρότερη ανάμνηση από τον πολιτικό χώρο τα συγκρουσιακά γεγονότα του 2008, τα οποία για τη νέα γενιά παρουσιάζουν προφανώς πολύ μεγαλύτερη κοινωνικοποιητική αποτελεσματικότητα απ’ ό,τι για τις παλιότερες.

Ο Inglehart, 1971, σσ. 126-127, προτείνει ένα πρότυπο ανάλυσης που συνδυάζει το θέμα της ηλικίας του ατόμου, της κοινωνικοποιητικής επίδρασης ενός σημαντικού γεγονότος και της χρονικής στιγμής της «πολιτικής ανατροφοδότησης»: Ένα σημαντικό γεγονός συμβαίνει τη X χρονική στιγμή ενώ η γενιά 1 βρίσκεται σε ηλικία ωριμότητας και η γενιά 2 στο τέλος της παιδικής ηλικίας. Για τη γενιά 1, προκαλεί «σχετικά επιφανειακή αλλαγή στις στάσεις», ενώ για τη γενιά 2 «ασκεί επίδραση στους βασικούς προσανατολισμούς». Με την επίδραση της ανατροφοδότησης να γίνεται αισθητή στο πολιτικό σύστημα πολύ αργότερα, όταν η γενιά 2 έρθει στο πολιτικό προσκήνιο, ως πλήρες μέλος του πολιτικού συστήματος. Η σημασία και η βαρύτητα της πρώιμης κοινωνικοποίησης και των μηνυμάτων της που λειτουργούν στο πεδίο των προδιαθέσεων γίνεται ακόμη μια φορά προφανής, όταν μελετάμε την κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα με σημείο αναφοράς τη «γενιά».

H επίδραση της «γενιάς» στη διαμόρφωση πολιτικών στάσεων δεν είναι δυνατό να αμφισβητηθεί στο μέτρο που είναι αποδεδειγμένο σε πολλές εμπειρικές έρευνες, ότι διαφορετικές κατηγορίες ηλικιών σε μια A χρονική στιγμή χαρακτηρίζονται από διαφορές στις πολιτικές τους στάσεις και αντιλήψεις. Κι αυτό, αφού έχουν ελεγχθεί οι παράμετροι που αναφέρονται στην κοινωνική προέλευση και το φύλο (Inglehart, 1973, σσ. 149-153). Εξάλλου η κοινωνικοποιητική επίδραση της πολιτικής επικαιρότητας εμφανίζεται διαφοροποιημένη ανάλογα με την ηλικία του/ης κοινωνικοποιούμενου/-ης (έφηβος-νέος/α, ενήλικος/η ηλικιωμένος/η) και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμα και εντυπωσιακά διαφοροποιημένη. Κάτι για το οποίο υπάρχουν πολλές ενδείξεις που τεκμηριώνονται στην αμερικανική βιβλιογραφία, ιδιαίτερα με βάση κλασικά παραδείγματα που αφορούν τη διαφοροποιημένη επίδραση στις διαφορετικές γενιές της δολοφονίας του προέδρου Kennedy και αυτή της υπόθεσης του Watergate[86].

To ερώτημα που δημιουργείται στην εμπειρική έρευνα, με βάση τις παρατηρούμενες διαφορές σε πολιτικές στάσεις και αντιλήψεις διαφορετικών ηλικιακών κατηγοριών την ίδια χρονική στιγμή, ερώτημα που βρίσκει αντιφατικές απαντήσεις, αναφέρεται στο αν οι διαφορές αυτές οφείλονται στην ηλικία -άρα έχουν εγγενή τάση μεταβολής[87]- ή αν οφείλονται στην «επίδραση της γενιάς» που καθορίζει διαφορετικές εμπειρίες. Μέχρι πότε, η «γενιά του Βιετνάμ» θα συνεχίσει να χαρακτηρίζεται από τους πολιτικούς προσανατολισμούς στη διαμόρφωση των οποίων επέδρασε ο πόλεμος του Βιετνάμ; Διερωτάται ο Niemi, 1973, σ. 134. Όσον αφορά την ελληνική πολιτική κουλτούρα, θα μπορούσαμε να θέσουμε ως ερευνητικό ερώτημα το κατά πόσο «η γενιά του Πολυτεχνείου» είναι ακόμη πολιτολογικά διακριτή. Ένα ερώτημα που μοιάζει και εύλογο, με βάση τη θεωρία της πολιτικής κοινωνικοποίησης, και ενδιαφέρον. Υπάρχουν, μάλιστα, πολλές ενδείξεις σχετικά με το ότι, ως προς πολλές παραμέτρους, η απάντηση θα ήταν καταφατική.

politismiki pantelidou 89

Γενικότερα, θα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι αν οι παρατηρούμενες ηλικιακές διαφορές σε ένα δείγμα οφείλονται όντως στη γενιά, τότε αφενός θα υπάρχει σχετική διαχρονική σταθερότητα στις αποκλίσεις και αφετέρου θα έχουν δυνητικά σοβαρότερες συνέπειες στο πολιτικό σύστημα. Διότι ενδέχεται να δημιουργηθούν «ασυνέχειες» όταν η νέα γενιά συμμετάσχει πλέον ενεργά στην πολιτική ζωή ως μέρος του εκλογικού σώματος. Κάτι που ενώ είναι έγκυρο ως υπόθεση παντού, αναδεικνύεται ως καθοριστικό σε ορισμένες περιπτώσεις: Στις αναπτυσσόμενες χώρες, πράγματι, το θέμα της διαδοχής γενεών με πολύ διαφορετικές εμπειρίες είναι ιδιαίτερα κρίσιμο (Pye, 1976, κεφάλαιο 3). Βεβαίως, οι παρατηρούμενες διαφορές ανάλογα με την ηλικία σε ένα δείγμα πληθυσμού ενδέχεται να οφείλονται στη θέση στον κύκλο της ζωής και όχι στις κοινωνικοποιητικές εμπειρίες της γενιάς. Κάτι που δημιουργεί αναμονές μεταβολών στις αντιλήψεις, καθώς όλες και όλοι διατρέχουν τον κύκλο αυτό. Παρότι η θέση στο κύκλο της ζωής δεν είναι ταυτόσημη α-ιστορικά για την ίδια κοινωνική κατηγορία, ούτε είναι χωρίς φύλο ή ταξική θέση (Παντελίδου Μαλούτα, 2012). Γνωρίζουμε δε ότι η παράταση της νεότητας τις τελευταίες δεκαετίες (και ως lifestyle επιλογή), αλλά και οι συνθήκες της κρίσης με τη μεγάλη ανεργία των νέων, έχουν επιφέρει σημαντικές μεταβολές ώστε νέοι και νέες να μην αναλαμβάνουν γραμμικά ρόλους που σηματοδοτούν την μετάβαση στην ενηλικίωση και έτσι η θέση στον κύκλο της ζωής να ακολουθεί, στις σημερινές νέες γενιές, διαφορετική, λιγότερο προβλέψιμη πορεία απ’ ό,τι στις παλαιότερες.

Είναι πραγματικά δύσκολο να μετρηθεί η επίδραση της «γενιάς» χωριστά από άλλους παράγοντες που συνεπιδρούν -μεταξύ των οποίων είναι και η ηλικία- ιδιαίτερα σε νεαρές κατηγορίες ηλικιών. Και είναι γεγονός ότι η ηλικία, «αυτή καθεαυτή», με την έννοια της θέσης στον κύκλο της ζωής, παίζει σημαντικό ρόλο ως προς μια πολύ σημαντική πολιτολογική μεταβλητή: Το «πολιτικό ενδιαφέρον» που εκφράζουν οι πολίτες, τουλάχιστον όσον αφορά τους δείκτες που είναι καθιερωμένο να επιλέγονται (ανάγνωση πολιτικής ειδησεογραφίας, δήλωση πολιτικού ενδιαφέροντος, παρακολούθηση πολιτικών εκπομπών στην τηλεόραση, ανταλλαγή πολιτικών απόψεων κ.λπ.). Φαίνεται ότι το πολιτικό ενδιαφέρον, σύμφωνα με τεκμηριωμένες πολιτολογικές υποθέσεις, αυξάνει πολύ μέχρι την ηλικία των 30 ετών, μετά αυξάνει λιγότερο μέχρι τα 60 και αρχίζει να πέφτει σταδιακά μετά τα 60[88]. Αυτές οι παρατηρήσεις δεν εκπλήσσουν, βέβαια, αφού ακολουθούν την πορεία της συμμετοχής των ατόμων στο χώρο της επαγγελματικής δραστηριότητας. Αλλά ας σημειωθεί ότι αναφέρονται κυρίως σε προηγούμενες δεκαετίες και παλαιότερες συνθήκες. Παρακάτω, στο Κεφάλαιο 6. 2, θα δούμε μια πολύ σημαντική παρέμβαση στη συζήτηση για την αποτίμηση της συγκριτικής επίδρασης γενιάς και θέσης στον κύκλο της ζωής.

Φαίνεται πάντως ότι εκτός από τους παράγοντες διαφοροποίησης που χαρακτηρίζουν μια συγκεκριμένη κατηγορία ηλικιών και που οφείλονται, κυρίως, στη διαφορετική κοινωνική προέλευση και θέση των μελών της και το φύλο τους, υπάρχει και ένας αξιοσημείωτος ομοιογενοποιητικός παράγοντας: Αυτός οφείλεται στην ιστορική στιγμή κατά την οποία η συγκεκριμένη κατηγορία ηλικιών διέρχεται σημαντικές φάσεις της κοινωνικοποίησής της. Βέβαια, άτομα διαφορετικής κοινωνικής προέλευσης ζουν διαφορετικά τις ίδιες εμπειρίες, δεν παύουν όμως αυτές οι τελευταίες να επιδρούν σημαντικότερα στα άτομα της ίδιας, νεότερης γενιάς από ό,τι σε άλλα παλιότερης (Rintala, 1966 και Mannheim, 1952). Έτσι, τόσο η κοινωνική προέλευση, το φύλο, η ηλικία (ενδεχομένως και η φυλή ή το θρήσκευμα), όπως και η γενιά αποτελούν πρόσφορα ερμηνευτικά σχήματα στην έρευνα της πολιτικής κουλτούρας μιας κοινωνίας και στη μελέτη της διαδικασίας της πολιτικής κοινωνικοποίησης. Ερμηνευτικά σχήματα που ενώ επικοινωνούν το ένα με το άλλο, δεν ανάγονται το ένα στο άλλο. Όσο για τις δύο κεντρικές διαστάσεις της ηλικίας (γενιά/θέση στον κύκλο της ζωής), γνωρίζουμε πλέον ότι η επίδρασή τους είναι πολύ πιο σύνθετη και πολυσχιδής από ό,τι παλαιότερες ανεπεξέργαστες αναλύσεις υπέθεταν. Μεθοδολογικά δε, η ορθή χρήση της ηλικίας ως ανεξάρτητης μεταβλητής δεν είναι καθόλου απλή διαδικασία[89].

Το παρόν αποτελεί απόσπασμα του βιβλίου Πολιτισμικές συνιστώσες της πολιτικής διαδικασίας της Παντελίδου Μαλούτα Μαρίας, σελ. 87-90

Σημειώσεις

[83] Για το θέμα της διαδοχής των γενεών κλασική παραμένει η μελέτη του K. Mannheim που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1929 (Mannheim, 1952, σσ. 276-322). Βλ. επίσης, μια παρουσίαση των απόψεων του Mannheim στο Bottomore, 1983, σσ. 83-85.

[84] Tα συστήματα προδιαθέσεων παραπέμπουν εδώ στην έννοια του habitus, όπως οριοθετείται στο Bourdieu, 1972, σ. 178.

[85] Για την επίδραση των ιστορικών συνθηκών στη διαμόρφωση διαφορετικών στάσεων και αντιλήψεων στις διάφορες γενιές, βλ., ειδικά για την Αγγλία, Rose, 1964, σσ. 147-148 και Rose, 1974, σ. 521. Βλ. επίσης Almond, 1977. Βλ. και τις μελέτες του Inglehart, 1971, 1973, για πιο μακροσκοπικές αλλαγές. Παραδείγματα από την ελληνική πολιτική κουλτούρα, ειδικά στην εφηβεία, βλ. Παντελίδου Μαλούτα, 1987, 1991, και για τις νέες γυναίκες, 2010.

[86] Εκτενή βιβλιογραφία και ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις σε σχέση με το θέμα, από μια κοινωνία που είναι πολύ λιγότερο μελετημένη από αυτή τη σκοπιά, βλ. στο Fratczak Rudnicka, 1984, σσ. 263-280.

[87] Στο ερώτημα αυτό απαντά, εν μέρει, ο Jennings, 1987.

[88] Βλ. Converse, Niemi, 1972, σ. 446, Di Palma, 1970, σ. 137. Φαίνεται ότι η Ιταλία αποτελεί εξαίρεση, ως προς αυτό το πρότυπο όσον αφορά τις γυναίκες, όπως φάνηκε ήδη από στοιχεία της δεκαετίας του 1960, των οποίων το πολιτικό ενδιαφέρον εκδηλώνεται κυρίως από τα 18-30 (στο ίδιο, σ. 137). Kάτι που βεβαίως δεν μας εκπλήσσει, αφού παρατηρείται και στην Ελλάδα σύμφωνα με μετρήσεις της δεκαετίας του 1980 (Παντελίδου Μαλούτα, 1992), λόγω της παραδοσιακότητας του γυναικείου προτύπου την εποχή των σχετικών αναφορών. Βλ. επίσης και Gaxie, 1978, σ. 153. Για μια διαφορετική προσέγγιση στο θέμα, βλ. Niemi, Stanley, Lawrence Evans, 1984, σσ. 371-386.

[89] Για μια συνθετική παρουσίαση των μεθοδολογικών προβλημάτων που απορρέουν από τη χρήση της ηλικίας ως ανεξάρτητης μεταβλητής, βλ. Percheron, 1985, σσ. 228-262. Βλ. και Παντελίδου Μαλούτα, 2012.

Πηγή: https://repository.kallipos.gr/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ